An Fianna

Os direitos do home

2011-06-11T22:19:00.007+01:00

Chegas á Legua Dereita, ou Légoa Dreita na fermosa pronuncia local, esa que herdaches e que actualizas cada vez que contas (por enésima vez) a historia deste lugar. Aquí houbo sufrimento, berros dunha dor atroz e alucinante, un salvaxismo sagrado que solidifica nos territorios da saliva. E todo iso emerxe desde o submundo da memoria cando te ves diante da cruz de resonancias góticas que conmemora os sucesos daquel 10 de maio de 1911. Reverencia ante un pasado codificado que se dilúe á mesma velocidade cás letras que alguén escribiu no pé desta cruz.

Mais non quería falar dalgo do que xa teño falado outras veces. Quería simplesmente decer que nos meus auriculares soaba unha melodía chamada The Rights of the Man, das máis fermosas e estremecedoras que deu a tradición irlandesa, deconstruída nesta versión por Eileen Ivers coa insolencia dunha jazz-band sonámbula e finisecular. A sensación foi estraña, ou estrañamente bela. Crin escoitar os corvos erguendo o voo desde o corazón da carballeira, mais o certo é que estaba eu só alí ao pé da vella estrada de Vilalba...

2009-07-15T23:09:00.001+01:00

A partir de agora podedes seguir novas andainas blogueiras deste que vos fala no seguinte enderezo:

ulmodearxila.blogspot.com

Alí vos agardo!

Waterman's

2008-12-08T14:37:00.003Z

Waterman's é unha das pezas máis logradas e inspiradas dun dos meus ídolos musicais, Michael McGoldrick, fillo de emigrantes irlandeses asentados en Manchester e durante muitos anos gaiteiro e frautista da mítica banda escocesa Capercaillie. McGoldrick nunca esqueceu as suas orixes na música tradicional das ceilidh e das feis ceol, e asi o demonstrou nalguns dos seus primeiros traballos, entre os cais salientan Morning Rory ou At first light, este último en colaborazón co tamén gaiteiro e frautista John McSherry. Por certo, froito desa cooperazón McGoldrick-McSherry foi o grupo Lúnasa, en cuxos dous primeiros álbumes participaron ambos os dous músicos até seren substituídos polos non menos xeniais Kevin Crawford e Cillian Vallely.
Mais onde mellor se move McGoldrick e na inovazón e no risco. Só asi se explica a xenialidade dos seus álbumes Fused (2000) e Wired (2005), cuxos títulos xa explicitan as intenzóns estéticas do artista. Neles, a música tradicional irlandesa volve-se negra, volve-se ritmo de rua, volve-se metálica, e conxénia co jazz, co hip-hop e co funk cunha sorprendente naturalidade. Esta é unha pequena amostra, gravada en directo no Celtic Connections deste 2008 que se nos vai como area entre os dedos.
Por certo, atenzón ao all-star que rodea a McGoldrick: Dezi Donnelly no violin, John Joe Kelly no bodhran e Ed Boyd na guitarra.

Un agradecimento amplo... e chairego!

2008-11-27T22:18:00.005Z

O pasado luns foi un dia especial, emotivo, irrepetível dalgun xeito.
O pasado luns apresentamos no Salón de Graus da Faculdade de Filoloxia o livro As Crónicas Chairegas. À fin pudemos ver como un longo ano e médio de traballo dava fermosos frutos. Ainda que é o meu nome o que figura na portada, o certo é que se trata dun proxecto feito entre amigos, e, xustamente por ese motivo, duplamente satisfactória. Porque eses dezaseis contos que fun tecendo pouco e pouco ao longo dos últimos anos contaron co inestimável apoio das ilustrazóns dun vello amigo que seguramente dará muito que calar (si, si, muito que calar, non me equivoquei de verbo). Chama-se Miguel Cuba Taboada, sonoros apelidos para un artista barroco e naïf a un tempo. E que dizer do prólogo? Ese tratado de teoria literária enfundado en deliciosa e sabedora prosa que só o amigo Xosé Luís podia levar a cabo. E todo redondeado coa presenza, nen máis nen manos, que de Gonzalo Navaza. Aos tres, graciñas mil. E que non pare a cousa!
E graciñas mil tamén para os bos amigos que estiveron ao noso carón nese acto de apresentazón. Vendo-vos ali, poucos mais escollidos, un sabe que está a fazer as cousas ben. E que non fai falta que veñan altísimos académicos e recastados especialistas para que un evento coma este sexa un éxito. Xente da carreira, xente do Instituto da Lingua Galega, xentes vidas para a ocasión desde a Chaira e outros lugares máis próximos... A todos, o dito: graciñas mil. E, como xa dixen, que non pare a cousa! A ver se o cálculo vai saindo a livro por ano.

O riso bretón

2008-10-28T13:42:00.012Z

Alguén dixo nunha ocasión que os bretóns tamén saben rir. Os bretóns comparten cos galegos ese sino comun às culturas periféricas, chuviosas e atlánticas: o tópico de sermos unha caste tristeira, amorriñada, instalada no lamento, na balada, no alalá... En fin, o protótipo romántico sobre os povos celtas que lle devemos en boa medida aos Cantos Ossiánicos de McPherson e à edulcorada e decadente poesia decimonónica.

Mais, por suposto, hai outro lado. E asi como os irlandeses son "os mediterráneos do Norte", bretóns e galegos pouco temos que lles envexar nese sentido. Para festeiros, nosoutros. E para rirmo-nos de nosoutros mesmos e do noso Volkgeist, poucos hai que nos poñan o pé diante.
E para amostra un botón. Ou vários.

Esta primeira imaxe é dun anúncio da empresa Breizh Cola, que adoita publicitar-se co lema Le Cola du Phar Ouêt e con ideas tan suxerentes coma esta que aqui nos oferecen. Por certo, que Breizh Cola fabrica tamén a sua própria limonada. Que como se chama? Pois, como non, Morgana. Ou alguén agardava outra cousa?

E seguimos coas anciás bretoas e a sua característica cófia, mais desta vez metidas a perigosas xogadoras de póker. A ocorréncia, de novo, é boísima! E comocontraste, unha imaxe non menos suxerente cà anterior, e que, por asi dize-lo, "actualiza" a típica imaxe da vella bretoa (ai, as irmás Goadec! se visen isto!), cófia na cabeza e bombarda na man. Trata-se dunha argallada dos de Breizh Punisher's, unha marca de roupa e complementos vários que xoga a revisar (e revirar) os símbolos próprios da Bretaña, dando en ocasións resultados coma este... Supoño que encanto o vexais deixareis de ter os bretóns por un povo tristeiro e comezarei a ve-lo como o que é: unha pátria de auténticos cachondos mentais!

Paul Newman baixo a chúvia

2008-10-03T11:10:00.002+01:00

Recentemente perdemos a Paul Newman, outro dos clásicos, un dos derradeiros actores no sentido máis digno da palavra. E, quizá a xeito de homenaxe inconsciente, aproveitamos para ver de novo un dos seus traballos máis sublimes: Road to Perdition, que na España levou o nome de Camino a la Perdición. Neste filme interpreta a un chefe da máfia irlandesa, John Rooney, que vive nun tormentoso triángulo co seu fillo Connor (Daniel Craig) e co seu afillado Michael Sullivan (Tom Hanks). O director, Sam Mendes, converte esta película nun estremecedor exemplo de traxédia na que os vínculos pateno-filiais ocupan un papel protagónico. O fillo de Michael Sullivan contempla un asasínio cometido por Connor Rooney, e este, o típico exemplo de fillo consentido e apoucado, ciumento da relación de seu pai con Michael Sullivan, decide aniquilar a família deste. Activan-se entón os mecanismos da vinganza e do dever, narrados en termos mui shakespearianos. Activa-se tamén unha espécie de fatal e subterránea interconexión entre os indivíduos que percorre cada fotograma da película. O camiño cara à perdizón converte-se nun camiño cara à descuberta persoal perfeitamente metaforizada nunha fuxida na que Michael Sullivan e o seu fillo atravesan terras desoladas e xélidas, na que cada paso é un chanzo máis na desprotección, no abandono da sociedade e do clan, unha soidade necesária para o auto-recoñecimento. Unha viaxe iniciática emarcada por unha violéncia sen contemplazóns e contada desde os parámetros máis requintados do mellor cinema negro. Asfixiante, simbólico, inimigo do explícito e do simples. Poético.

Recomendo pois vivamente o visionado dunha das derradeiras obras mestras de Newman. Mais, para ir-vos abrindo o apetite, deixo-vos un extracto dunha das secuéncias finais, talvez a máis impactante tanto visual como tematicamente. Michael Sullivan decide finalmente executar a sua vinganza, arrasar todo até a raiz, restituir equilíbrios. Vai na procura de John Rooney, asasina a todos os seus homes e, finalmente, executa-o a el. É a escenificazón da morte do pai, descarnada e directa, con toda a sua contradizón. É a serenidade de quen sabe que deve morrer e se alegra de que sexa seu "fillo" quen o faga. Todo isto contado entre a chúvia, sen son ambiental, nun siléncio estraño. Unha secuéncia extraordinária. Que gosteis!

Pés contra o chan

2008-09-29T12:27:00.005+01:00

De cando en vez cómpre volver a músicas que, nalgun momento, significaron algo novo e poderoso para os nosos ouvidos.
O momento do retorno, como todos os retornos, non está exento de riscos. O risco da decepzón. A verificazón de que aquelas sensazóns que crias inevitabelmente ligadas a esas melodias xa se extinguiron, xa non están, desapareceron.
Noutros casos o estremecimento permanece, a evocazón acode ainda à memória con maior ou menor puntualidade, mais transformada, filtrada se cadra pola pasaxe dos anos, remudada. A música, contodo, segue a dizer cousas, segue a ser a herva dourada, o caldo máxico que abre os ollos e estimula os sentidos. Iso está ben. Significa que evoluímos, mais sen perder nunca a conexión con aquilo que consideramos e entendemos como raiz de nós.
Alan Stivell é deses que nunca ou case nunca decepcionan. E iso que conta cunha das discografias máis avultadas e variadas da música folque internacional. Dúcias de álbumes presididos por unha coeréncia e unha constáncia admiráveis. Mais, de entre esa pléiade, eu fico cuns cantos que constituen, dalgun xeito, a banda sonora destes últimos anos.
Especialmente salientável é Back to Breizh!, publicado no ano 2000 e no que Stivell, após vários traballos sobrevoando sonoridades e temáticas pancélticas, regresava à especificidade musical, cultural e mesmo política dos países bretóns. Aí está a protesta contra catástrofes coma a do Erika no tema Ceux qui sement la mort; ou contra a incomprensón do Estado francés cara às peculiaridades bretoas en Suite Armoricaine; ou, nunha dimensón máis poética, a memória das cidades de vidro, da polisémica kaer wydr das lendas galesas, en Vers les îles et villes de verre.
Mais se hai nese álbume unha peza ao meu xuízo fermosa e suxerente, esa é Skoit'n treid. O seu próprio título (golpea cos pés, en bretón) e o ritmo da melodia levan-nos directamente aos territórios da tribo, dos pés percutindo contra o chan nunha asemblea que lembra escenas de waulking song escocesa, de ruada galega, de fes ceol irlandesa. O uso do kan ha diskan, distorsionado por momentos para rozar cadéncias próprias do rock ou do jazz, e o acompañamento infatigável da harpa fan que, para un namorado da música bretoa, este Skoit'n treid se convirta nunha porta ao trance. De novo, a herva dourada, o caldo máxico.
Con esta música de fundo e algunhas imaxes da vida e obra de Alan Stivell quixen fazer esta pequena homenaxe a un músico fascinante e en constante reinvenzón.

Un lugar maldito no corazón da Terra Chá

2008-09-28T17:19:00.007+01:00

Cando era pequeno ia con certa frecuéncia a Vilalva, cabeceira da Terra Chá, case sempre para acudir à feira ou ben para sofrer unha longa mañá de compras. E para chegar a Vilalva, antes hai que pasar por un lugar chamado A Léghoa Dreita (respeitando a pronúncia local), onde podia e ainda hoxe pode observar-se unha silenciosa cruz branca disposta ao carón mesmo da estrada. Calquer pode ve-la. Non sei nalgun momento cheguei a perguntar-lles a meus pais polo significado daquela cruz, mais, se o fixen, nunca souberon explicar-mo con claridade. Anos máis tarde, un amigo meu, natural da freguesia de Trovo (relativamente perto tamén do lugar d'A Léghoa Dreita), contou-me a história daquela cruz e do estarrecedor crime que lle dera sentido. Fixo-o como quen comenta un ruxe-ruxe, como quen fai partícipe a outra persoa dunha descoberta estraña, borrosa e cuxa veracidade pendura dun fio. Sen nomes próprios, sen lugares exactos. Simplesmente un crime terrível. O suceso impactou-me, pois reunia todas as características exixidas a aqueles crimes (case inverosímeis pola sua exaxerada brutalidade) que noutrora habitaron as coplas e cartelóns desa cohorte de cegos andantes que aboiavan de feira en feira. Para un neno, e máis ainda se cadra para un neno rural galego, esa brutalidade podia doadamente entroncar coa brutalidade subxacente en muitos dos contos supostamente "infantis" que víñamos escuitando e lendo desde ben cativos e que, inevitabelmente, deixavan un pouso nocturno na nosa personalidade. Sen esquecer que na Terra Chá non escasean lugares relacionados con traxédias desmesuradas. Ou non sabeis que na Lagoa do Ollo, en Begonte, están enterrados os cadáveres de centos de franceses exterminados pola resisténcia lavrega? Ou que na Cruz de Santos, en Vilalva, morreron tamén masacrados centos de carlistas?

Uns anos máis tarde, o xornal lugués El Progreso publicou unha série de reportaxes da autoria de José de Cora nas que se lembravan alguns dos crimes máis célebres acontecidos na província. Unha desas reportaxes tratava o suceso d'A Léghoa Dreita. Ali, naquelas páxinas, davan-se xa datos, datas, nomes próprios, e o vello conto deixava de ser mitoloxia rural chairega para transfigurar-se en história policial, en crónica negra, mais cun sabor característico, cunha singularidade cuxas causas non acerto a concretar. Quizais se deva simplesmente a que os feitos aconteceron nunha paisaxe e nunha toponímia estreitamente ligadas à miña vida cotiá. Talvez sexa iso. Ou talvez a questón radique en lugares máis subterráneos do noso espírito colectivo. Pois, lendo a narrazón do crime, un non pode evitar lembrar a história ben coñecida do primeiro home do saco documentado na España, o temível Francisco Leona, que fixo vítima da superstizón máis macabra a un neno inocente, Bernardo González. Algo deste medo irracional deambula sen dúvida polo suceso d'A Léghoa Dreita.
Deixo-vos aqui o relato dos feitos tal e como o encontrei recentemente na web de La Voz de Galicia, na cal mesmo aparece unha fotografia da casa da desgrazada vítima. Atendei ao dramatismo e a eses accesórios da história que ben poderian ser simples achegas da tradizón oral (que sen dúvida matizou e deformou muitos dos pontos desta história). E, sobretodo, fixai-vos na ironia, na grotesca ironia do desenlace. Verdadeiramente, hai muitos contos de terror menos logrados ca esta história maldita no corazón da Terra Chá.

Las tierras chairegas se vieron brutalmente manchadas de sangre cuando alumbraba el siglo XX. Un vecino de la parroquia de Nete fue brutalmente asesinado en A Legua Dereita, entre Vilalba y Begonte. El método usado por sus asesinos no pudo haber sido más cruel, salvaje y tribal. Para matar a su víctima siguieron un macabro ritual recomendado por un curandero.

Aunque el crimen se cometió en Terra Chá, tuvo sus orígenes en la localidad madrileña de Humanes, a la que todos los años se trasladaban grupos de jornaleros chairegos para realizar las tradicionales labores de recolección de trigo. En el entonces pequeño y agrícola municipio madrileño, un grupo de trabajadores de las parroquias de Ínsua y Ladra desarrollaba sus clásicas tareas de siega de cereal entre junio y julio. Como en todas las colectividades que se desplazaban a las fincas de Castilla, existían diferencias ancestrales entre unas y otras que, en la mayoría de los casos se saldaban con la retirada del saludo, pero sin llegar nunca a casos extremos.

Esta particularidad era conocida en la época desde hacía varias décadas por los patronos para los que trabajaban los chairegos durante el verano. Uno de ellos profundizó en el asunto y supo de las desavenencias que enfrentaban a un mayoral gallego, Bautista de Insua con otro trabajador, conocido como Cabarcos. Así, el patrono propuso a Bautista la posibilidad de darle un escarmiento a Cabarcos. Al parecer, la esposa del patrono se encontraba gravemente enferma de cáncer de piel. Aunque los médicos ya la habían desahuciado, acudió a un curandero en busca de un remedio extremo. La terapia propuesta por este último era de lo más cruel y bestial. La misma consistía en colocarle a la mujer sobre su rostro la piel de la cara de un hombre barbilampiño, pero tenía que serle arrancada en vivo.

El amo, al que servían los vecinos de Insua y Ladra, le encomendó a Bautista que con su cuadrilla, cuando estuviesen en Galicia, llevasen a cabo una acción como la propuesta por el curandero. A cambio recibirían una importante suma de dinero. El elegido para llevar a cabo el macabro suceso era Cabarcos. Asimismo, el dueño de las fincas trigueras conocía a fondo el carácter aguerrido y sanguinario de Bautista, a quien se le atribuía otro crimen cometido a finales del XIX, del que nunca fue incriminado por falta de pruebas.

Tras preparar la acción de forma minuciosa, en los primeros días de mayo de 1911, el 10, coincidiendo con una de las ferias de la comarca a la que habían asistido tanto los asesinos como la víctima, era la fecha elegida para ejecutarla. Para ello, y conocedores de la envergadura física de Cabarcos, un hombre de más de 1,80 de altura y una gran corpulencia, los verdugos se desplazaron a caballo con el objetivo de cometer la brutal tropelía. Pero, previamente comenzaron las chapuzas que les llevarían a ser descubiertos de forma inmediata.

En una taberna del término municipal de Begonte, habían estado bebiendo y jactándose de la acción que iban a cometer. El propietario del local los observó y escuchó sus comentarios. Algo más tarde se pasó por el mismo bar Cabarcos, la víctima. El tabernero le advirtió del peligro que corría y le ofreció posada para aquella noche y también un arma de fuego para defenderse, a lo que el asesinado rehusó en varias ocasiones de forma taxativa.

Cabarcos confiaba en sus propias fuerzas y no creía que aquellos hombres pudiesen hacerle daño alguno o que, cuando menos, el no pudiese defenderse de ellos. A la altura de Fonfría, cerca del Castillo de Caldaloba, se comenzó a gestar la tragedia. En el lugar le esperaban cuatro hombres a caballo que, tras rodearlo, no lograron derribarlo ni hacerle rendirse en un primer momento. La víctima aguantó más de 500 metros hasta que le hicieron hincar el pie y sobre él se supone que se abalanzaron los cuatro, entre los que se encontraba Bautista.

Los gritos de Cabarcos, impotente ante aquellos criminales, se escucharon en las casas próximas pero ningún vecino se atrevió a auxiliarle. «Mátame Bautista, pero non me arranques a pel en vivo» eran las palabras que gritaba Cabarcos ante sus verdugos, según los testigos. Al parecer, el pobre hombre murió desangrado mientras le arrancaban la piel de su rostro, aunque su cadáver presentaba dos tiros de escopeta en la espalda, que le fueron propiciados después de su muerte.

En la noche posterior al crimen, uno de los participantes en el macabro suceso llegó muy tarde a su casa y le comentó a su madre que le habían dicho que acaban de matar a Cabarcos, a lo que su progenitora le respondió: «¡Fuches ti, ladrón!».

Tras el cierto presentimiento de su madre, no dudó en huír a Cuba, antes de que fuese descubierto por la justicia. Sin embargo, Bautista y los restantes compañeros se dirigieron al día siguiente a una fonda vilalbesa en la que comieron y bebieron en abundancia, y comenzaron a jactarse de la barbaridad que cometieran. A los pocos días, fueron detenidos varios de los participantes en el brutal crimen, entre ellos el mítico Bautista de Ínsua. Tras el proceso judicial, sólo se condenó a éste a la pena de 28 años de prisión, que cumpliría íntegramente.

El macabro objetivo de arrancarle en vivo la piel a un hombre fue cumplido con éxito. El pellejo de Cabarcos llegaría a Humanes dos meses más tarde en el interior de un magro de jamón. El supuesto remedio de la enfermedad se desconoce si llegó a ser efectivo o no, ya que la enferma ya había fallecido cuando llegó la piel del rostro de Cabarcos. En los años posteriores al brutal crimen se empezó a generar una leyenda en torno a este caso.

Mantén limpa a Irlanda

2008-09-27T13:59:00.002+01:00

Entre as fotos que fixo o amigo Breo por terras irlandesas encontrei esta tan curiosa que, por asi dize-lo, exorta a manter Irlanda limpa de tropas inglesas. Quizá a instantánea responda a unha situazón e a unha época que, felizmente, está a ser superada, mais ainda asi chama a atenzón polo seu enxeño.

Bretaña, trinta anos atrás

2008-09-25T19:02:00.002+01:00

Hai uns dias, remexendo na rede a altas horas da madrugada, encontrei este artigo en ElPais.com. Fala sobre a história recente dun país que amamos muitos dos seareiros deste cíber-relanzo: a Bretaña, a insular Breizh que Cunqueiro reinventou desde o seu escritório de Mondoñedo. Alguns dados que oferece o autor poden parecer xa obsoletos, pois o texto conta xa cos seus case trinta anos. Por exemplo, a comparanza entre a presenza testemuñal do nacionalismo bretón e a do nacionalismo galego xa non é de recibo. Pouco ten de ver hoxe en dia o panorama político da Bretaña co que podemos observar en Galiza. Mais, asi e todo, é curioso como muitas considerazóns, nomeadamente as de tipo lingüístico-cultural, seguen vixentes en boa medida ainda nos nosos dias. Transparentan estas liñas conflitos que nos resultan mui familiares aos habitantes deste vello Noroeste. Conflitos como, por exemplo, a consciéncia nítida da perda dunha identidade e a asumida incapacidade para pór remédio a ese desastre. No artigo fala-se da revitalizazón superficial do folklore como dunha "pílula" que calma a dor da identidade. Nos tempos en que foi escrito o artigo, o bretón vivia un feliz irmandamento coa canzón protesta e as músicas alternativas que percorrian a Europa. Alan Stivell e Glenmor. Até The Chieftains se viron atraídos pola poderosa tradizón musical bretoa ao gravaren o seu fermoso A Celtic Wedding. Music from Britain. Hoxe, os grandes brasóns da música e da cultura bretoas falan nun francés manso e resignado: Lorient é un bon exemplo. E Alan Stivell segue a ser unha boa excepzón. En Galiza non chegamos ainda a estes extremos, mais, desde logo, non estamos livres. Porque o da "pílula da identidade" é, sen dúvida, unha boa comparazón. Os panos quentes de sempre. Non querer ver que o que somos escorrega-nos entre os dedos dia trás dia, e non fazemos nada por evitá-lo. Simplesmente porque iso que somos e que nos define non resulta prático nos tempos de hoxe. Non vende. Non dá de comer.
Bretaña e Galiza, neste ponto, seguen fatalmente interconectadas. Como tamén o están no referente ao colonialismo. A situazón descrita neste artigo poderia aplicar-se à Galiza daquela época tan ben como à Galiza actual: case nada do que produzimos repercute en benefício dos galegos. Aí están as eólicas, a construzón desaforada e un longo etcétera ao que haveria que sumar un tipo de catástrofe que bretóns e galegos coñecemos à perfeizón até constituir, de feito, un dos nosos verdadeiro mitos (ou traxédias) nacionais: desastres coma o do Erika ou o do Prestige. Mais xa o cantou tamén Alan Stivell no seu estremecedor Delivrance: "Bretaña, serás a pátria das aves petroleadas...".
En fin, son muitas as evocazóns que a leitura deste texto pode despertar en calquer persoa que sinta afecto pola Bretaña. Espero pois que gostedes del. Kenevó!

Bretaña sería otra Córcega si hubiera nacido isla. Bretaña fue, de toda Francia, la región donde la monarquía respetó más escrupulosamente los privilegios y los particularismos locales. Sólo con la Revolución, exactamente el 4 de agosto de 1789, la identidad bretona empezó a perderse, tras la división de la región en cinco departamentos. Pero el nacionalismo, que se organiza políticamente a principios del siglo XIX, nunca, ni en su lucha legal ni en la ilegal, ha conseguido un auténtico apoyo popular. Todo lo más, desde mediados de los años sesenta, ha permitido un cierto resurgir cultural.

"¿Es usted bretón o francés?": Camino de Brest, por los aires, el compañero de viaje, responde sorprendido, "naturalmente, soy bretón, y francés también". Bretaña es otra historia. De haber nacido isla, probablemente, Bretaña sería igual a Córcega. Pero es igual a Galicia. Ni en Brest, ni en PonAden, ni en Château Neuf du Faou, ni en Pleyben, ni en Landeda, ni en Rennes, ni en las paredes, ni en los autos, hay que buscar las huellas de la cólera bretona de los agricultores do 1961, o del movimiento autonomista Unión Democrática Bretona (UDB), o del Frente de Liberación de Bretaña-Ejército Revolucionario Bretón (FLB-ARB), las dos versiones, legalista y clandestina e independentista, más conocidas de la batalla por la reivindicación de la identidad bretona. Esto no quiere decir que la cultura, la lengua, las tradiciones herededas de los reinos bretones del siglo IV y de los ducados de la Edad Media hayan sido ya tragados por las mutaciones decretadas por las sociedades industriales. En 1968, el entonces primer ministro del general Charles de Gaulle, Georges Pompidou, ya, se alarmó ante el renacimiento de los particularismos bretones: "Bretaña está al borde de la revolución, hay que hacer algo", cuatro años más tarde, el mismo señor Pompidou, ya presidente de la República, fulminaba generalizando: "No hay lugar para las lenguas regionales en una Francia destinada a impregnar a Europa con su cuño específico" Estas precauciones vienen de lejos: en 1831, el ministro de Instrucción Pública, señor de Montalivet, sentenciaba: "Es absolutamente necesario destruir el bretón." En 1925, el que ya se denominaba ministro de Educación, señor de Monzie, repetía el mismo latiguillo: "Por la unidad lingüística de Francia, la lengua bretona debe desaparecer." El bretón no ha desaparecido. Lo hablan unas 700.000 personas, de los 3.500.000 de habitantes con que cuentan los cinco departamentos que integran esta región, a la que la ley de la República vigente no le concede ninguna personalidad moral, sino la de una simple circunscripción. Para atacarla o defenderla, todos reconocen hoy la existencia de una cultura bretona especifica que, de un cuarto de siglo a esta parte, ha reflorecido impulsada por el viento de contestación de todas las minorías occidentales. El escritor y periodista, Xavier Grall, autonomista, anota el desarrollo fulgurante de todas las manifestaciones culturales bretonas desde mayo de 1968». El secretario de Estado del Ministerio del Interior, Marc Becam, diputado y alcalde de Quimper, nos declara al respecto: "El establecimiento reciente de la carta cultural bretona, el reconocimiento de la lengua bretona en los programas de e niseñanza, prueban que la cultura bretona continúa, está viva, como también lo demuestra la renovación del folklore." Esta interpretación oficial del resurgir cultural bretón no es la misma en la boca de los cantantes autóctonos, Stivell o Glenmor, trovadores actuales de la independencia de Bretaña. El señor Grall incluso afirma, "con vistas a la reivindicación de nuestra identidad, el esfuerzo cultural es más importante que la labor de los partidos e incluso más que las acciones del FLB". Este reconocimiento, general de la supremacía del "arma" cultural en la batalla por el «derecho a la diferencia», revelador del momento crucial que está viviendo el pueblo bretón.

Como Córcega, Bretaña ha sufrido, las consecuencias de ser una región periférica, rural, abandonada, "despensa de hombres" para las guerras y para la emigración (un millón de bretones integran la diáspora). Pero Bretaña está amarrada a la metrópoli. Y París presintió "la revolución" que anunció Georges Pompidou en 1968. El desequilibrio demográfico y económico continúan caracterizando la frágil industrialización bretona. El 47% de los empleos industriales de Bretaña dependen de centros de decisión exterior.

La mitad de la industria escapa al control de los bretones. Bretaña aún figura hoy entre las regiones más pobres de Europa. Pero el problema bretón es posible haya entrado en vías de solución, dice el historiador Fanch Olivier. Y esto no porque las carreteras sean mejores, no porque se hayan implantado fábricas, ni porque haya progresado el nivel de vida. Esto es el rescate del crecimiento. El problema bretón será solucionado porque se ha convertido en un problema clásico de subdesarrollo regional, porque todo lo que constituye hoy la especificidad de Bretaña habrá dejado de serle útil a la supervivencia económica de sus habitantes. ¿Quedará reducido el resurgimiento cultural a un folklore que, como una pastilla de aspirina, calma el dolór de la identidad? Nadie oculta esta posibilidad en Bretaña, aunque por razones opuestas. El secretario de Estado, señor Becam, es categórico: "La aspiración del autonomismo es completamente marginal en Bretaña, y siempre lo ha sido así. Al socaire del autonomismo cohabitan nostálgicos, anticonformistas procedentes de los celtas y algunos anarquistas."

El doctor Yeu Gourves, ex miembro del FLB y militante hoy del Partido Socialista Unificado, es categórico: "El fenómeno importante es el cultural, pero en veinte años todo puede quedar reducido a nada. Los autonomistas de la UDB (6,5 % en las últimas elecciones) no son peligrosos y, de serlo. París lo prohibiría, y el FLB se ha equivocado de táctica. Su lucha armada no es rentable, y como habrá oído decir repetidamente, al fin y al cabo, las consecuencias de sus atentados se revuelven contra los bretonos y, por añadidura, la policía los caza como a pajarillos. Haría falta un movimiento más duro, con una estrategia política a largo plazo."

Esta apreciación sobre el FLB la ratifica un camionero de Brest: "Cuando esta tontería, los del FLB, quienes pagamos fuimos niosotros. No es que los condenemos a ellos, pero sus atentados hay que preguntarse para qué sirven."

Cada cual, en Bretaña, parece haber tomado conciencia de que la integración, total y definitiva de su país a la nación francesa, si no es para mañana, puede producirse. Pero este realismo encierra una interrogación positiva, declara un nacionalista. En Córcega, por ejemplo, existe una conciencia general del problema de su identidad, pero la isla se desangra de corsos. Nuestro problema es el contrario: somos gente, pero falta ese fervor, estamos en una encrucijada seria, pero, somos conscientes. El substrato de este "realismo expectante" preocupa a las autoridades.

Un organismo oficial, el año pasado, se preguntaba por la eventual, relación que pudiera existir entre el alcoholismo y la identidad bretona: "La negación histórica de la identidad bretona, ¿no es uno de los factores del importante alcoholismo existente en Bretaña?", se preguntaba el informe en cuestión. Bretaña es la región francesa en la que mueren más personas por exceso de bebida: 63 fallecimientos por mil, contra una media francesa de 41 por mil. Y parece ser que por razones de nostalgia, de histeria y de delirio religioso, hay actualmente 11.000 bretones internados en manicomios u hospitales psiquiátricos.

El escritor Grall comenta al respecto: "Eso es cierto. Un pueblo que se emborracha es un soñador y, puesto que sueña, imagina otro mundo. Esto responde a factores de naturaleza psicológica, pero existe una razón más grave: el colonialismo." Canciones, fiestas de noche (fes-noz), despertar cultural, autonomismo, tibieza de los partidos de izquierdas, certeza de una identidad, incertidumbre sobre el futuro y más incertidumbre sobre: el FLB, los clandestinos, que están, pero no están, porque nadie los declara: Breizh (Bretaña) a la hora del ser o no ser.

Aqui andamos de novo

2008-09-01T10:47:00.003+01:00

Aló vai agosto, e con el o sol, a luz e... o descanso? Ben, sendo sinceros, servidor non tivo muito descanso nestes meses estivais, que polo demais pasaron voando como decote.
Como saúdo de reencontro deixo-vos aqui este vídeo que topei navegando polas procelosas augas do Youtube. O paisano chama-se David Pasquet, é bretón e é un fenómeno, en definitiva. O vídeo foi tirado no Festival Intercéltico d'Occidente de Tápia de Casarego, no ano 2007, e nel escuitades un an dro ao máis puro estilo bretón, mais con algun que outro arranxo un tanto surprendente. En fin, que gostedes e feliz reencontro coa rutina laboral, académica ou de calquer outro tipo.

Crónica dunha carvalleira agridoce

2008-08-04T20:24:00.003+01:00

Como diz a copla tradicional que interpretan os Luar Na Lubre, sain de Corme con dia / anoiteceu-me en Carvallo... Non saberia concretar exactamente o motivo, mais eses versos resumen a sensazón un tanto difusa e agridoce con que abandonei este ano o recinto da Carvalleira de Zás.
Realmente, todo foi máis ou menos improvisado, pois até ben avanzada a tarde do venres non souben se teria oportunidade de acudir a esta 25ª edizón do festival. Mais, afinal, houvo sorte e, ainda que perdin a primeira xornada, cheguei a tempo para gozar da segunda, teoricamente o prato forte, o da casa pola ventá. E a cousa comezou ben, mádia leva. Polas moreas e moreas de xente que ateigavan xa desde primeiras horas da tarde esa pequena vila soneirense, que cada ano se ensancha inverosimilmente para acoller as ánsias de festa, música e borracheira de centos de seareiros foráneos, mais tamén (ben o dizia un dos leitores do blogue de Breo) a muitas famílias da contorna que, armados de cesta e sabas, converteron a Carvalleira nalgo mui próxima à romaria tradicional de toda vida, ao ágape de empanada, viño e pan de aldea baixo a sombra amigável dese carvallo ou desa bidueira que nunca falta no noso inconsciente de galegos. Iso é a Carvalleira, e ogallá que o siga sendo: algo máis ca unha asemblea de fólquis desbocados, mais tamén algo máis ca unha festa familiar e aldeá.
Que podo dizer eu? Que comecei a festa catando un chupito de licor café na reitoral do cura de Zás. Claro está que non souben que era cura até que mo dixeron casualmente uns minutos máis tarde, cando xa o licor café se disolvera no rego sanguíneo. Mais a anedota era boa para comezar a noite. E abofé que se estava de marabilla debaixo daquel emparrado, baixo a luz fresca e difusa da noitiña, rodeado de boa xente, de bos recendos. Dito o cal, baixamos à Carvalleira, gardando por certo cola para coller a entrada, circunstáncia esta que non lembro en pasadas edizóns, mais que supoño que haverá que interpretar como algo positivo.
Desas horas, os de Fia Na Roca xa remataran a sua actuazón, de xeito que deverei abster-me de valorazón nengunha. Só espero que igualasen o nível exibido o ano pasado no Festigal, onde nos deleitaron con pezas intensas e fermosas, algunha certamente estremecedora coma aquela versión do emblemático pasodoble (ou sapodoble, por que non?) de Imende.
Canto aos portugueses d'A Quadrilha, foron unha sorpresa grata, pois servidor quizá esperava unha banda limítrofe cos ranchos portugueses e as sonoridades saturantes da Brigada Víctor Jara e similares. Nada diso. O estilo destes mociños (eléctricos, inquedos) nunca deixava de recoñecer-se como portugués, como meridional, mais ainda asi ousavan aventurar-se en ledas e sinxelas incursións nos ritmos irlandeses. De feito, un dos temas co que máis mobilizaron o público foi unha suite de jigs irlandesas. E todo iso à base de violin, guitarras e unha bateria. Economia musical onde as haxa, mádia leva!
Escuitados os portugueses, chegou o turno do grupo que máis expectazón me causava, por vários motivos: porque havia muito tempo que non os escuitava en concerto (uns catro anos, desde aquela sobérbia actuazón na Praza Maria Pita da Cruña), porque estreavan un novo álbume de calidade máis que aprezável e porque, en definitiva, Luar Na Lubre é un dos referentes da Carvalleira de Zás a muitos níveis. E con todo iso, devo dizer que a sua intervenzón rozou a decepzón, opinión que a máis compartian muitos dos que me acompañaron naquel desconcertante momento. Decepzón porque a sonoridade non era a adecuada, algo do que con efeito non podemos responsabilizar estritamente ao grupo, mais que desluziu muitos momentos e muitos lances. Decepzón porque o repertório non era nen de lonxe o máis apropriado para unha cita coma a Carvalleira. Temas como O Son do Ar, Tú Gitana ou a coñecidísima Camariñas non son os que agarda un público sedento de festa e brincadeira às 3 da mañá. Por dize-lo en roman paladino, cortaron o rollo. E cando tentaron erguer o voo e electrizar a audiéncia ali congregada, as deficiéncias técnicas botaron o esforzo por terra. Unha mágoa, desde logo.
Claro que, depois de todo isto, chegaron os Wolfstone e mandaron parar. Unha gratísima sorpresa. Teño escuitado muitos discos destes escoceses pioneiros na maridaxe do folque co rock'n'roll quimicamente puro, mais na miña mentalidade ian asociados a unha época da miña vida que, destas alturas, non me resulta especialmente estimulante. Mais xa desde o primeiro tema tiven de sacar o sombreiro (ou o cránio, por homenaxear a Max Estrella) e recoñecer que os Wolfstone salvaron a Carvalleira e puxeron o ponto de mestria e xenialidade que noutras edizóns trouxeran os Lúnasa, os Felpeyu e outros tantos. O violin de Duncan Chisholm falava talmente coma un vello, coma un camiño, coma un carvallo ben enraizado, sabedor. E toda a música se artellava a partir del. O gaiteiro, sobérbio, explorando toda a poténcia dun instrumento tan incendiário e complexo coma a gaita das Highlands. E o baixista, os guitarristas e o bateria adubando ese pentagrama que estremeceu até o derradeiro recanto da Carvalleira. A máis, escolleron de marabilla os temas. Todos eles contundentes, selvaxes como os mellores reels e jigs da máis pura cerna gaélica, todos eles feitos e construídos para esgotamento de pés e cinturas. Graciñas à organizazón por permitir-me redescobrir a esta congregazón de xénios. E longa vida a Duncan Chisholm, desde agora felizmente rebatpizado como Orelliñas.
Por desgraza, faltaron à cita os de Clanadonia, un grupo que certamente tiña gaña de ver. No seu lugar tocaron os Trikel de Valladolid, banda que xa estivera na noite do venres compartindo cartaz cos Birimbao, entre outros. Mais eran horas de recoller-se e de dormir un par de horiñas no carro antes de emprender, pola mañanciña cedo e coas primeiras raiolas de sol, o long way to Santiago. Só resta agardar a Carvalleira 2009, e, por suposto, outras 25 Carvalleiras máis.
Aqui vos deixo unha pequena amostra do que fixeron os Wolfstone na Carvalleira. A calidade do vídeo, para variar, é maliña tirando a pésima, mais adiviñan-se os xeitos e as xenialidades destes músicos que, por si sós, farian tres festivais. Por suposto, non podo menos que dedicar-llo ao amigo Breo, un namorado máis de Wolfstone. Saúde e, como non!, ei carvalleira!

Dia da Pátria Galega: máis un ano existindo

2008-07-24T19:09:00.009+01:00

E ainda asi, con todo canto se leva escrito, cantado e proclamado, sigo sen encontrar definizón máis exacta e perfeita do noso País que a que davan os de Siniestro Total naquela canzón que derivou en hino nacional para certas horas da madrugada...

MIÑA TERRA GALEGA,
ONDE O CEO É SEMPRE GRIS!
MIÑA TERRA GALEGA,
É DURO ESTAR LONXE DE TI!

Bon dia da Pátria para todos cantos vos sentides galegos e, sobretodo, para todos cantos demonstrades se-lo dia trás dia, hora trás hora, batalla trás batalla.
Porque ainda fica muito por fazer. E muitísimo por gañar.

VIVA GALIZA CEIVE!!!

De carvalleiras lonxevas e "meighallos" cantados

2008-07-24T14:07:00.003+01:00

Xa está às portas a Festa da Carvalleira, en Zás. Se Ortigueira chegou há unhas semanas à sua trixésima edizón, a Carvalleira non desmerece e en escasamente unha semana acadará os seus primeiros vintecinco anos de existéncia. Un tempo suficiente para a converter nun referente festeiro e musical para toda a comarca de Soneira e, se me apuran, para toda a Costa da Morte, tan ampla en extensión como difusa en canto aos seus limites.
O certo é que, para seren 25 anos os que van celebrar-se, un servidor quizá agardava un cartel algo máis potente, ou, cando menos, à altura do que foron os dous últimos anos. Bandas do prestíxio de Lúnasa, Flook, Solas, Llan de Cubel ou Comas, entre outros, pasaron por esa paraxe idílica abrindo nela fendas de música maxistral e poderosa. Ainda asi, nesta vixesimoquinta edizón teremos ocasión de escuitar os Wolfstone escoceses, os tamén escoceses (e, polo momento, unha incógnita, cando menos para min) Clanadonia e os galegos Fia Na Roca e Luar Na Lubre como protagonistas estelares dos concertos. Mais à música folque engadirán-se, coma sempre, as actuazóns dos grupos tradicionais, o ambiente de romaria enxebre, os enormes vasos de cervexa, a sensazón luminosa de que agosto comeza e fai-no coma sempre, atravesado de millentas festas e paisaxes.
Deixo-vos aqui un dos temas que seguramente interpretarán os Luar Na Lubre no palco da Carvalleiro. Intitula-se "Meighallo" e pertence ao seu polo momento último traballo, Camiños da Fin da Terra. A peza consta de duas partes. Na primeira delas, a oceánica e vagorosa voz de Sara Vidal interpreta várias coplas procedentes da Costa da Morte, con topónimos recoñecíveis e suxerentes onde os houver: Malpica, Muxia, Corme... Os ares árabes, o recendo a areas do Mogreb, deixa-se sentir ben na instrumentazón e nas próprias cadéncias da melodia. A segunda parte do tema é unha danza procedente de Oirós, na província de Ponte Vedra. O dito, vemo-nos na Carvalleira. Lume!

Salín de Corme con día
Anoiteceume en Carballo
Ás fillas da miña nora
Que lles quiten o meighallo

Ai la le lo, ai la la lo...

Por ir de noite caín na lama
Por unha nena que namoraba
Foi pola noite, se vou de día
Ca peleaba mais non caía

Pola culpa do teu prenderon o meu
Se o meu tiña ghana moita máis tiña o teu
Moita máis tiña o teu, moita máis tiña o teu
Pola culpa do teu prenderon o meu

Veño da Virxe da Barca
Vou para a Virxe do Monte
Barqueiriño de Muxia
Pásame antes que sea noite

Ai la le lo, ai la la lo...

Malpica dos meus amores
O rei quíxote vender
Para vender a Malpica
Moitos cartos hai que ter

Ai la le lo, ai la la lo...

Vimos do monte...

2008-07-17T18:45:00.006+01:00

O artigo intitula-se Un rapaz sen aldea, un ninguén... e asina-o Fran P. Lorenzo na sua seczón habitual de Galicia Hoxe, a coluna Vai de Blog. Unha fermosa reflexión en primeirísima persoa sobre a conexión que ainda hoxe a Galiza máis pretendidamente urbana garda con respeito às raízes rurais. Unha reflexión que abranxe aspeitos tan esenciais e etéreos como a língua, mais tamén outros tan tácteis, concretos e definitórios como os produtos dos que cada fin de semana fazian (e fan) acópio os urbanitas que ainda teñen aldea. Son territórios estraños e contraditórios mais que ainda hoxe, a comezos do século XXI, seguen a marcar a ferro a personalidade galega, unha personalidade efectivamente fronteiriza, a médio camiño entre o bulevar e o chanto, entre a fibra óptica e a corredoira, e que nos últimos tempos cristalizou en amostras de arte pop tan salientáveis como as camisolas d'O Rei Cintolo e similares. Un bon tema este, se dúvida, que quizá daria para iso que alguns críticos tanto cacarexan e tanto degoiran: a grande novela galega. Unha cousiña a médio camiño entre Os comedores de patacas e Made in Galiza estaria ben para comezar, non credes? Ainda que diso há saber bastante máis o Subcomandante Xallas, asi que non quero estender-me máis no asunto!
Claro que a leitura de certas pasaxes do texto tamén me trouxo à cabeza aquel Vimos do monte! que soou durante bastante tempo no Xabarin Club...

En fin, aqui vos deixo o artigo. Que gosteis!

A finais dos anos setenta o galego, a lingua galega, a lingua de Galiza, non ingresara aínda nas aulas salesianas de María Auxiliadora. De feito non o fixo até un día do ano 81 ou 82 no que o profesor, coma un xabaril nunha exhibición de louza chinesa, botou as súas desconsideradas gadoupas sobre a finísima porcelana do idioma. Mesmo eu, cativo de adestramento urbano –que practicamente só lle oíra falar galego á señora de Beade que fregaba o portal da nosa casa, ás mulleres que vendían o peixe na praza de Abastos, a algún amigo de meu pai e nos veráns de Corrubedo–, souben recoñecer todos os erros e os castelanismos de alta radioactividade que aquel irmán palentino ía deitando nas súas leccións maxistrais de gallego; a proba de que os cativos que medran neste país levan o galego incorporado de serie, inscrito nalgún recanto do seu corpo: unha aprendizaxe case osmótica que moitos papás e mamás teiman en negarlles aos seus pequenos, non vaia ser que ese galego, aprendido e aprehendido, contamine o perfecto castelán que se practica aquí, en Galiza. Te va buena.Pero falaba da escola e daqueles cativos do centro de Vigo que un día abriron a capa do seu libro de texto para ler unha historia de Otero Pedrayo sobre os ríos galegos. E outros libros. A estrea foi para nós, supoño que coma para moitos primeiros lectores daquel tempo, coas Memorias dun neno labrego, de Xosé Neira Vilas, o best-seller da literatura galega, co permiso de Afonso X e Rosalía de Castro. Lembro as tribulacións de Balbino, un rapaz da aldea, e o alleas que, na altura, me resultaban.
Para os nenos que medramos na cidade, a aldea foi sempre un idealizado Walhalla, un paraíso ao que acudir sempre que non o impedían as obrigas escolares. Chegado o verán, o Antroido, o Nadal ou a Semana Santa, todos os nenos con aldea montaban no coche familiar cada venres pola tarde, e regresaban a Vigo neses mesmos coches, que eran en realidade cabalos de Troia rurais, cargados de grelos, patacas e chourizos, os galanos da Terra, o traballo das avoas e dos avós. A aldea, especialmente en Vigo, marcaba o seu territorio na urbe: no nome dos bares –o Herville, o Sabucedo, o Carballo...,– ou no dos ultramarinos, debuxando unha sorte de xeografía pantasma que eu fun dotando de significado a medida que coñecín, por min mesmo, ese país que convertía os toldos dos negocios en pequenas embaixadas do seu ser minifundista.
Ao revés que Balbino fun, co paso dos anos, desenvolvendo unha sorte de complexo, ou eiva recoñecida, que se facía aínda máis explícita diante da recorrente pregunta dos meus compañeiros: ¿dónde es tu aldea? A resposta "no tengo aldea" comportaba unha outra pregunta/exclamación: "cómo no vas a tener aldea...? O meu pai procuroume unha solución de urxencia: "Si te preguntan les dices que tu aldea es Vigo, que es donde nacieron tus padres...". Eu mesmo sabía, como sabía que era pésimo o galego de Don Amador, que Vigo non era o lugar remoto no que pasar tres meses de vacacións. Só Corrubedo, por un tempo, cubriu o oco desa saudade.
Este día, mentres escribía unha crónica sobre o pasamento de Virxilio Viéitez, volvín achar nas imaxes dese mestre da fotografía o fascinio vexetal da aldea, a súa telúrica enerxía. Dalgunha maneira, encontrei nesas imaxes en branco e negro o espazo, a leira, que a cidade lles negou a todos os que son, coma min, e parafraseando a Neira Vilas, un rapaz sen aldea, coma quen dis un ninguén...

Harlem's bombards

2008-07-14T16:49:00.004+01:00

Nesta frase poderia resumir-se o que sentin cando escuitei esta estraña melodia. O grupo chama-se Manau, é bretón (ainda que cante en francés) e, segundo parece, é unha das bandas de hip-hop máis coñecidas daquelas terras, a máis de contaren con certo renome internacional. Como adoita ocorrer con tantas outras cousas, a descoberta foi calquer cousa menos intencionada: andava certa raqueira mariñá procurando vídeos no Youtube do seu idolatrado Alan Stivell cando, de súpeto, bateu cun intitulado La Tribu de Dana, espécie de remix ou remexido do tema tradicional bretón Tri Martolod (que todo bon afeizoado à música celta tatarexou máis de unha e de duas vezes) e que resultou ser un dos grandes éxitos destes singulares rapeiros que ousan casar a bombarda e o acordeón dos seus bisavós cos versos rotos e estremecidos do mellor hip-hop.

Mais o tema que interpretan neste vídeo que hoxe vos deixo aqui é o que lle deu título ao seu primeiro álbume, Panique Celtique, un título transparente e unha declarazón de intenzóns. Tanto música como imaxe acaban derivando nun delírio que poderíamos calificar, cando menos, de surprendente mais que nos deixa nos ouvidos o sabor das cousas arriscadas, do pulso final, do todo ou nada.

Por certo, permitide-me dedicar-lle estas rimas estridentes ao colega Pabliño, futuro médico de cabeceira en Celanova e amante (até onde eu sei) de cousas destas.

Directamente da taverna ao cenário

2008-07-09T11:11:00.003+01:00

Celebrando Ortigueira (e agardando por Zás, que como todos os anos fai-se de rogar...), aqui vos deixo un vídeo dun dos grupos que honrará este ano o cenário principal do festival de festivais. Son The Dubliners, tocando a duo cos míticos The Pogues un tema ben coñecido da tradizón musical irlandesa, "The Irish Rover". A letra, como podeis ver, fala-nos dunha estraña tripulazón que parte cara a Nova Iorque e dun dramático naufráxio. Todo, por suposto, adubado co espírito rebelde e trangalleiro destes devotos da taverna. Ao mellor estilo Irish, como non.
Por certo, xa vedes que por unha boca tan maltreita como a de Shane McGowan poden sair versos ben xeitosos. Aru!

On the Fourth of July, 1806

We set sail from the sweet Cobh of Cork

We were sailing away with a cargo of bricks

For the Grand City Hall in New York

Twas a wonderful craft

She was rigged fore and aft

And oh, how the wild wind drove her

She stood several blasts

She had twenty seven masts

And they called her The Irish Rover

We had one million bags of the best Sligo rags

We had two million barrels of bones

We had three million bales of old nanny goats' tails

We had four million barrels of stones

We had five million dogs

And six million hogs

Seven million barrels of porter

We had eight million sides of old blind horses' hides

In the hold of the Irish Rover

There was awl Mickey Coote

Who played hard on his flute

And the ladies lined up for a set

He would tootle with skill

For each sparkling quadrille

Though the dancers were fluther'd and bet

With his smart witty talk

He was cock of the walk

As he rolled the dames under and over

They all knew at a glance

When he took up his stance

That he sailed in The Irish Rover

There was Barney McGee

From the banks of the Lee

There was Hogan from County Tyrone

There was Johnny McGurk

Who was scared stiff of work

And a man from Westmeath called Malone

There was Slugger O'Toole

Who was drunk as a rule

And Fighting Bill Tracy from Dover

And your man, Mick McCann

From the banks of the Bann

Was the skipper of the Irish Rover

For a sailor its' always a bother in life

It's so lonesome by night and by day

That he longs for the shore and a pretty young whore

Who will melt all his troubles away

Oh, the noise and the rout

Swillin' poiteen and stout

For him soon the torment's over

Of the love of a maid he is never afraid

An old salt from the Irish Rover

We had sailed seven years

When the measles broke out

And the ship lost its way in the fog

And that whale of a crewWas reduced down to two

Just myself and the Captain's old dog

Then the ship struck a rock

Oh Lord! what a shock
The bulkhead was turned right over

Turned nine times around

And the poor old dog was drowned (1,2,3!)

I'm the last of The Irish Rover

Ecoan músicas en terra de Urticaria

2008-07-08T16:02:00.008+01:00

Gostei do titular con que anunciavan a notícia do exemplar de La Voz de Galicia de onte mesmo: "Ortigueira enche de sons celtas o vello corazón do Atlántico". E é que máis un ano chega o festival de todos os festivais, digan o que dixeren os informativos das cadeas estatais, que teiman en ignorar o que ocorre cada mes de xullo en Ortigueira e prefiren San Fermins, Castelos d'Ainsa e temas polo estilo. Eles o perden.
Chega, dizia, Ortigueira, e fai-no acadando xa a estremecedora cifra dos 30 anos, algo certamente inusual en eventos deste tipo (cando menos no que a este arcaico Noroeste se refire). E iso sen ter en conta que o festival deixou de celebrar-se durante uns cantos anos, alá pola nuvosa e difícil década de 80, cando ainda eran relativamente poucas as greas de xente que se achegavan até a serra da Capelada na procura de sons de raiz. Era a época dos hippies, os antecesores desa tribo de gaiteiros improvisados e bebedores de litrona que pululan ainda hoxe polos nosos festivais de verán, nunha espécie de raza primixénia e imposível de erradicar: o homo festivaleirus quimicamente puro, que apanda con todos os concertos até ben entrado o dia, e fai-no, a ser posível, axitando durante horas e horas unha bandeira que ben pode ser a galega, ainda que nestes casos tampouco lle fazemos ascos à escocesa, a irlandesa, a bretoa ou (que recoiro! un dia é un dia!) a asturiana. Mentres vaia acompañada da sua cervexiña ritual, calquer bandeira serve.

En fin, que vén Ortigueira, e fai-no recuperando os mananciais clásicos dos que abrollaron as primeiras músicas. Pois este ano o programa aposta sen lugar a dúvidas pola veterania e os estilos fundacionais. Aí están, por exemplo, os míticos The Dubliners, unha espécie de versión falcatrueira e furancheira dos The Chieftains e que levan xa algo máis de 40 anos rulando polos cenários de todo o mundo. Supoño que traerán unha lembranza especial para o seu cantante, Ronny Drew, que anda a luitar contra o cancro e ao que xa lle brindaron algunha que outra homenaxe. Seguirán-lle os escoceses The Boys of the Lough. Ainda que chamar-lles escoceses é ficar curto, pois na sua formazón inicial cada un era da sua casa: irlandeses, escoceses, canadianos e ingleses. Todos aliados e ben avindos na procura dun son perfeitamente recoñecível e certamente delicioso.
E tamén desde a Irlanda atracarán no peirao ortegán os Moving Hearts, que non há muitos meses viñeron a Vigo. É a banda do virtuoso e xenial Davy Spillane, ese que no seu dia ousara entroncar as melodias de uillean pipes con ritmos tan fundamente americanos como o blues ou o country, por exemplo (recomendo-vos o seu álbume Atlantic Bridge, unha marabilla nesta liña). Mais en Moving Hearts estavan tamén Christy Moore e Donal Lunny (que chegaron desde Planxty), o baixista Eoghan O'Neill (colaborador nalguns temas de Carlos Núñez, entre eles o celebérrimo O Pozo de Arán) e outros. Con eles, o folque comezou a entender-se mellor co jazz e o rock, por exemplo, e é a partir deles que se explican xeitos e sonoridades como os de Riverdance ou Afrocelts, entre outros. Mais non somente de clásicos vive o home. E por Ortigueira pasarán tamén a nosa Uxia e os nosos Xochilmica (mui recomendáveis, xa os escuitei en latexante directo na Carvalleira de Zás de há dous anos), a National Youth Pipe de Escócia, os bagadou bretóns, as finesas Värttinä (sen as cais serian difíceis de entender grupos como os actuais Faltriqueira ou Ialma, por exemplo), o castelán Eliseo Parra ou os extravagantes 17 Hippies desde a Alemaña. Que o Atlántico é amplo de avondo, e as vibrazóns do mar estoupando contra ásperos cantis ben poden senti-las por igual un bretón, un checo ou un turco da Anatólia. Por exemplo.
En fin, que ainda que servidor non irá a Ortigueira, sempre gosta de recomendar-lle a cantos len estas letras que se acheguen até alá nestes dias. A masificazón é, certamente, un problema. Mais existen compensazóns. Ortigueira xa non son somente concertos. Son actividades de dia e de noite, exposizóns, monicreques, músicos de rua, terrazas... Cousiñas que, sumadas, fan que pague a pena.
Que comece pois a música e lumeeee!!!!!

PD: Para amostra, un botón. Aqui vos deixo o tema máis emblemático de Davy Spillane, ese Midnight Walker que ainda hoxe comove. As imaxes do vídeo refliten, entre outras cousas, as paisaxes de Tara ou o traballo dos recolectores de turba na Irlanda occidental, ese traballo que tan ben e fermosamente poetizou Seamus Heaney no seu poema "Cavando". En fin, o dito: lume!!!

Fala de barcos!

2008-07-07T13:28:00.011+01:00

É unha expresión cuxo significado me quedou mui claro ao longo dos anos da carreira. Cando alguén fazia un comentário pedante, inconveniente ou fóra de lugar, sempre havia un interlocutor (xeralmente o amigo Avélix do Xallas) que puña as cousas no seu sítio cunha contundente aseverazón: Fala de barcos, ho!
E o certo é que toca falar de barcos, pois, como nos viñeron lembrando nas últimas semanas, Galiza vai ser o país convidado nun dos grandes eventos marítimos existentes no mundo: a Festa Marítima Internacional de Brest. Toda unha honra e un priviléxio que os compoñentes de NaBeira xa se ocuparon de ir difundindo polas vilas e localidades galegas ao longo do último ano. Os nosos representantes acudirán a esa pequena capital da Europa Atlántica, en pleno corazón do Ar Mor bretón, para dar a coñecer a riqueza das nosas embarcazóns tradicionais e para lembrar-nos que, como dixo Cunqueiro por boca de Sinbad, no mundo nada hai de marabilloso desde o momento en que podemos andar polo mar adiante nun atado de távoas (cito de memória).
Ali estarán, por exemplo, os botes polbeiros característicos de Bueu e empregues tamén polos polbeiros da arcaica e estremecedora illa de Ons. Ou as dornas, embarcazóns emblemáticas onde as houver e cuxa conexión cos curraigh irlandeses xa puxera de relevo no seu momento Alonso Romero. E se falamos de dornas, haverá que sinalar aqui as lizgairas dornas mecas próprias, como o seu apelido indica, de Ogrove. Tamén avanzarán por riba das bretoas águas os botes trincados, que noutrora fazian a arriscada ruta entre Laxe e Ribadéu, ou os próprios botes de Ribadéu, dos cais ainda fican alguns artesáns perto de Castropol. Mais eu gostaria de citar aqui os batuxos, até non há muito tempo utilizados nas luguesas Terras do Miño para cruzar xente e mercadorias dunha beira à outra do rio de todos os rios. Lembro eu ainda, de feito, a un dos derradeiros barqueiros de batuxo, o António das Hortas, da parróquia de Cela (Outeiro de Rei), falecido non há muitos anos, home riseiro, amigo dos chistes subidos de ton e do bon viño en vaso grande. Como tamén acorda meu pai ao Dositeo, aquel home que manexava a barca talmente coma se os remos fosen prolongazón dos seus próprios brazos, e que mesmo nos dias de máis tronada e águas revoltas era quen de pasar as boas xentes de Cela à beira de Damil, aonde acudian à festa. Que asi foi de feito como se coñeceron meus avós, batuxo mediante.
Haverá que estar atentos pois à sorte das nosas cascas de noz. E haverá que tomar este evento como unha chamada de atenzón para non deixarmos esmorecer un dos nosos patrimónios máis rico e menos coñecido.

Bote polbeiro (Bueu)

Batuxo do rio Miño

Gamela coruxeira (Coruxo)

O verán petando às portas

2008-06-20T17:26:00.003+01:00

Esta mesma noite, sen máis tardar, comeza o verán. Non deixa de ser unha convenzón imposta, pois, na realidade, en Galiza non falamos de estio até que non vemos acesas as primeiras cacharelas de San Xoán. A sardiña (se os prezos o permiten, que ainda está por ver) mollará de novo o miolo do mol e sabedor pan do país, e, entre cunca de viño e cunca de viño, non esqueceremos deixar na cornixa da nosa ventá o cacho de San Xoán, elaborado coas ervas máxicas do sol-pór e fonte de beleza e saúde. En fin, milleiros e milleiros de rituais que se amorean ao longo desa noite breve coma un suspiro, mais enchoupada de mitoloxia como poucas.
Para celebrarmo-lo cun pouco de anticipazón, aqui vos deixo este vídeo dos irlandeses/británicos Flook, un dos mellores grupos acústicos de folque celta que andan a xirar hoxe en dia polo mundo adiante. Dous frautistas, un guitarrista e un percusionista que tiven ocasión de ver en directo há uns anos na Carvalleira de Sás. Por certo, do percusionista, John Joe Kelly, irlandés nado como tantos outros na emigrazón de Manchester, há que dizer que representava o máis puro estereótipo do irlandés inquedo e bebedor. À altura da segunda peza do concerto xa levava no corpo outras tantas cervexas. Mais pagava a pena con tal de escuitá-lo tocar. Como dixeron acerca del nunha revista especializada, dizer que Kelly toca ben o bodhran é como dizer que o Everest é unha montaña algo alta.
Que gosteis e bon San Xoán!

Unha pequena alegria persoal

2008-05-23T12:11:00.005+01:00

Pagou a pena. Lembro ainda, coma se fose onte, todas aquelas longas xornadas de traballo, marcando, clasificando e identificando os milleiros de topónimos medievais que alentavan, coma pequenas xóias sen pulir, nas páxinas daquel tombo. Do Tombo de Toxos Outos, ese que tantas vezes anda na miña boca para desgraza dos meus pacientes amigos e coñecidos, verdadeiros mártires das miñas particulares afeizóns. Era fermoso, certamente fermoso, seguir o rasto daquelas formas fragmentadas, difusas ainda, inestáveis e seguramente por iso tan profundamente evocadoras para un friki coma min. E quen non se apaixonaria? Seguir o rasto dos nomes vellos por terras de Nemancos, de Bergantiños, de Soneira, de Carnota, de Santiago, de Barbanza, de Nóia... A Galiza occidental e extrema, en definitiva, nun tempo no que todo parecia estar a espreguizar-se ainda, no que todo era embrionário e iniciático dalgunha maneira. Todo aquilo, en definitiva, acabou constituindo un traballo de doutoramento, o Inventario Toponímico do Tombo de Toxos Outos, que gostou bastante e que alguns compañeiros tomaron como modelo para tentar acometer proxectos semellantes para outras coleizóns documentais das suas respectivas zonas de orixe. Iso, por si só, xa avondaria como recompensa e motivo de orgullo. Mais, pasado un tempo, e fazendo caso dos consellos da xente que me quer ben, decidin enviar aquel voluminoso proxecto ao Prémio de História Medieval de Galiza que anualmente convoca a Editorial Toxosoutos (conste que a homonímia entre o nome do meu texto e o da editorial foi algo puramente casual). O caso foi que tiven a imensa fortuna de ser agrazado co accésit e, en consecuéncia, coa publicazón da obra, que nestes dias comeza a asexar a cabeciña nos mostradores das livrarias. Con dous reis de León na capa, nen máis nen menos. Asi que xa sabeis, se tedes curiosidade por saber cómo se chamava un lugar nos remotos dias do Medievo, nestas páxinas toparedes muitas respostas, pois nelas recollen-se topónimos de toda a costa occidental galega, mais tamén do sul de Ponte Vedra, de Ourense, algun de Lugo e mesmo vários leoneses e portugueses. Há ainda muitas grallas, muitas identificazóns discutíveis e, por suposto, muitos topónimos que daquela non fun quen de localizar. Mais todo iso fica, se os deuses quixeren, para unha segunda edizón.
Agardo que saibades desculpar o pequeno exercício de persoalismo que fixen neste post, mais nada há do que goste máis que de compartir con vós estas pequenas alegrias. E para celebrarmo-lo como Deus manda, que mellor que algunhas das músicas que me acompañaron durante aqueles dias de traballo. Michael McGoldrick, Donal Lunny, Fred Morrison e Jerry Douglas, nen máis nen menos. Que gosteis e boa fin de semana!

O diaño na cociña

2008-05-16T16:59:00.004+01:00

Un diaño danzando até os limites do paroxismo e tres músicos enlouquecidos fazendo-lle os coros. Parece un aquelarre surxido dos nosos medos máis profundos e arraigados, mais na realidade non é tal. Trata-se dun pequeno delírio musical dos muitos que conformavan aquel Hi, how are you today?, o traballo de apresentazón de Ashley McIsaac co que tanto éxito colleitara alá por meados dos '90. O certo é que vendo este clip fica claro que Ashley fixo suas as palavras que seu pai lle dixera nos inícios da sua vida musical: "Se queres tocar o violin, volve-te tolo no empeño ou non o toques".
Devil in the Kitchen é o título desta peza coa que nos despedimos da semana e lle damos a benvida a dous merecidos dias de descanso.

Do gaélico ao inglés pasando polo galego

2008-05-09T12:56:00.005+01:00

Pode-se dizer de muitos xeitos, mais non mellor do que o fai John Banville neste treito dunha entrevista que lle fixeron recentemente para o xornal español El País e que lle tomamos emprestada (traduzón ao galego mediante) ao amigo Chesús de Innisfree. A questón é por que os irlandeses escreven mellor en inglés que os próprios ingleses. A resposta, lonxe de cinxir-se exclusivamente a esta idea, afonda en temas muito máis profundos que teñen a ver, por exemplo, coa pervivéncia da identidade e da cosmovisón dun povo ainda cando ese povo decide (voluntária ou forzadamente) adoptar unha cultura e uns esquemas ideolóxicos alleos. E, sobretodo, fala Banville de cómo iso, que necesariamente implica conflito e contradizón, materializa-se nalgo tan inexacto, difuso e non obstante carregado de identidade como é a língua... Está ben ir familiarizando-se con estas questóns, pois nosoutros mesmos, como galegos, estamos a ver-nos implicados nun proceso mui similar en todos os sentidos.
Mais o texto contén a máis considerazóns e xuízos estéticos certamente mui interesantes. Sobre o gaélico e sobre a criazón literária en gaélico. Con razón (ou sen ela) dizia Tolkien que os autores dos vellos textos épicos irlandeses estavan realmente tolos.

Eu son irlandés, e os escritores irlandeses escrevemos en inglés, unha língua estranxeira. Non nos sentimos cómodos, miramos a linguaxe desde fóra. Cando leo Nabokov, de orixe rusa, entendo-o perfeitamente, porque tamén el escreve inglés desde fóra. Un autor inglés tenta que a sua prosa sexa fácil e transparente, seguindo o consello de George Orwell: o texto deve ser coma unha folla de cristal. Para min, para os irlandeses, non deve ser un cristal, senón unha lente capaz de aproximar, afastar ou distorsionar. Mire, vimos do gaélico, unha língua extraordinariamente evasiva na que non é posível dizer cousas directas. Non se pode dizer, por exemplo, "son un home". Haveria que dizer algo asi como "estou na miña homia". O gaélico é oblícuo e afasta-se continuamente do esencial, en tanto que o inglés é o contrario, vai directo ao tema. Esa tensón, nascida a meados do século XIX, cando deixamos de falar gaélico e adoptamos o inglés do império, xerou unha linguaxe nova e potente. A linguaxe de Wilde, Yeats, Shaw, Joyce, Beckett, distinto do inglés da Inglaterra, dos Estados Unidos ou da Austrália.

Agardando pola gorxa metálica

2008-05-05T13:33:00.003+01:00

Volve Mercedes Peón a Santiago de Compostela. Fará-o o 18 de xuño, no Teatro Principal, dentro do Circuíto 4X4 e sob o título un tanto amplo (e, por que non?, pretencioso) de Ciclo de Fusión. Unha oportunidade para gozar da tribo metálica que esta muller leva sempre na gorxa e da romaria na que acaban derivando os seus recitais.
Para ir fazendo boca, aqui vos deixo este vídeo no que interpreta en rigoroso directo un dos seus temas máis poderosos, Ajrú!, nome que levava a máis o seu segundo álbume. Unha raiz forte e agre ao gosto. Toda unha cultura. Que gostedes!

Encetando a semana a golpe de violin

2008-04-28T09:05:00.005+01:00

Comeza a semana e vemo-nos na obriga de reiniciar todo o noso sistema operativo, amolecido por dous dias de sofá, zapping e xornais con suplemento. E como sempre custa retomar-lle o pulso à semana, ese monstro devorador de folgos e horas, nunca está de máis ter à man un par de canzóns que fagan de revitalizador instantáneo, case milagreiro. Unha desas melodias vitamínicas. Unha desas músicas que, como por arte de máxia, despertan-nos, acenden-nos o sangue coma unha primavera e mesmo nos inxectan gañas de fazer cousas, de movermo-nos, de avanzar. Que falta fai nestes dias de asténia e sopor!
Unha das miñas preferidas para derrotar a preguiza da segunda feira é este Lay Me Down, breve mais intensa, fruto do delírio dese xénio chamado Ashley McIsaac. Seguro que muitos fans da música celta xa coñecen amostras da estraña inspirazón deste violinista da Nova Escócia canadiana, descendente dunha prodixiosa caste de fiddlers asentados en Cape Breton desde que as primeiras remesas de imigrantes escoceses pisaron aquelas terras, alá polo século XVIII. Xa choveu, mádia leva, mais os modos e maneiras de tanxer e fazer xemir o fiddle son en muitos sentidos idénticos aos que se estilavan naquela remota centúria. Asi o viron músicos do nível de Alasdair Fraser, fundador de Skyedance, considerado por muitos o mellor violinista escocés vivo, e que na sua mocidade acudiu a Cape Breton para resgatar os estilos arcaicos que ali ficaran marabillosamente fosilizados. Ashley McIsaac bebe pois desa tradizón, fai-na sua, mais (ao estilo da nosa Mercedes Peón ou do malogrado Martyn Bennett) revive-a desde ollos e obsesóns contemporáneas, pop se o quixerdes, mais que nunca deixan de ter unha firme ancoraxe étnica, un verosímil sabor a madeira que estala, un gorentoso recendo a fento e cervexa.
Boa semana e que gostedes!

Brillante Weblog 2008... vaites, non sei que dizer!

2008-04-24T16:22:00.006+01:00

Parece incrível, mais é certo. Este cativeiro relanzo habitado por un vello e saudoso salmón de terra adentro ten amigos e seareiros capazes de lle concederen un galardón tan fermoso como o "Brillante Weblog 2008". Insisto, parece incrível. Mais é certo. E hai que lle agradecer o detalle non aos membros da Académia (non ho!), senón a un home bon, sincero, intelixente e, ante todo, aragonés do corazón à cabeza. Chama-se Chesús, ainda que el prefire alcumar-se Innisfree, de apelido 1916. Non pode haver, certamente, nome máis poderoso e evocador para xentes da nosa caterva, filoirlandeses como somos até a medula, gostosos de enchoupar de cando en vez os lábios na máxia d'O Home Tranquilo de John Ford e na rebeldia irredenta daqueles homes de Páscoa de 1916, sedentos de xustiza e república. Pois nada, Chesús, go raibh míle maith agat! Graciñas mil e sempre adiante!
Mais, como nengun prémio nen galardón é de balde senón que sempre implica un algo de responsabilidade, vexo-me na obriga de nomear para o "Brillante Weblog 2008" outros cíber-relanzos salientáveis polos seus diferentes atractivos. Pois aí vai logo! The winners are...

-INNISFREE... Como non! O blogue do camarada Chesús foi, desde o comezo, coma un camiño mui vello e mui fermoso que atravesase os corazóns todos do Éire, esa xóia tan xenuína, desmesurada e contraditória sen a cal, certamente, non poderia explicar-se nen an Fianna nen nada do que son e fago. Mais é que, ainda por riba, o blogue é, esteticamente, unha pasada!

-CIBERGAITEIRO, a casa sempre aberta e cálida do Subcomandante Xallas, ou Ghüilian Xallas, que tal é o seu nome de guerra inteiro e verdadeiro a todos os efeitos. Un auténtico festival da palavra, e un acougo mui sabedor para quen procure esoutra cara da Galiza agro-friki ou como quixerdes chamar-lle. Que, se ben as etiquetas resultan sempre escasas por definizón, muito máis o son no caso deste membro fundador de Gheada Sen Fronteiras e Linguistas Irritados Con Razón (LICRa), reivindicador do koala autóctone e, ante todo, amigo de muitos anos e co-criador de non poucas andrómenas. Vai por ti, Avelix!

-BREOGAIN, a imprescindível conexión pontevedresa. Há pouco que nos coñecemos, mais descobrir o seu blogue sobre Ponte Vedra foi unha das experiéncias máis agradáveis que me deparou a miña militáncia blogueira. Claro que, na realidade, no seu blogue cabe de todo, como corresponde a unha persoa de xénio inquedo e afouto como é este tocaio do noso chefe celta (ou castrexo?) por antonomásia, pai de Ith e secundário de luxo no noso hino nacional. Un saúdo para a Boa Vila, meu!

-TEAMHAIR, un dos muitos blogues que encontrei grazas a Innisfree. Irlanda pura e dura, con imaxes estremecedoras e dunha poesia difícil de superar. Como as dedicadas a Croagh Padraic. Unha marabilla para pasar horas absorto perante a pantalla...

-O PATAQUEIRO DE OURO, por outro nome Señor Mon, que sempre foi de mar e sempre foi asi, que é, por outro lado, como hai que ser... Si, de acordo, que o seu blogue ainda está en cueiros, embrionário, en estado incipiente... O que quixerdes. Mais non me iredes negar que, vindo de quen vén e fazendo-o quen o fai, non poden esperar-se máis que cousas bonitas e xeitosas deste Caderno do Correo Vello. Asi que este prémio é, máis ca nada, para que o amigo Mon se anime a seguir coa sua bitácora e a vaia arrequentando, por exemplo, con disquisizóns sobre a primeira declinazón, que nunca pasan de moda

-IMAXES DA COSTA DA MORTE, un blogue sinxelo mais cuxa temática, como entendereis, toca-me (e muito) na fibra sensível. Máis ainda cando alguns dos lugares glosados nesta páxina forman parte das miñas memórias máis agarimadas.

Bases do concurso:

· Ao receberes o prémio, tes de escrever un post mostrando o prémio, citar o nome do blogue ou web que te agasalla con el e ligá-lo ao post dese blogue ou web que te nomea gañador.

· Elixir un mínimo de sete blogues (poden ser máis) que creas que salientan pola sua temática e/ou o seu deseño. Escrever os seus nomes e as ligazóns a eles.

· Avisá-los de que foron agasallados co prémio “Brillante Weblog”.

*Opcional. Exibir o prémio con orgullo no teu blogue fazendo ligazón ao post que ti escreves sobre el.

Camiños de Nemancos, de Soneira, de Seaia...

2008-04-23T10:54:00.008+01:00

Nunha ocasión, o noso profesor de Antropoloxia na faculdade lembrou-nos que a história do capitalismo foi a história dunha luita constante contra os dias festivos. E, secomasi, vén-se-nos xa enriba a divina ponte do Primeiro de Maio, festa obreira por antonomásia, reminiscéncia do antigo e luminoso Beltaine e, como tantas outras efemérides similares, data reduzida polos hábitos modernos a unha simples oportunidade máis de desconectar, ainda que somente sexa por unhas horas mal contadas, das abafantes rotinas. Desconectar do traballo, dos estudos ou de calquer outra forza opresora instalada no cotidiano... Poderian incluir-se aqui as sogras? Poderian, se quixerdes, ainda que un é consciente de que nen todo o mundo pode permitir-se o luxo de deixar a benquerida mai política na casa nen sequer nos dias feriados.
Brincadeiras à parte, gostaria de vos propor para estes dias un roteiro que sempre presta e sempre fascina, sexa con sol e calor, sexa con chúvia e temporal. De feito, é unha desas viaxes que sempre gaña en intensidade se vai acompañado do agresivo vento do Atlántico e dun céu nuvoso sobre as nosas cabezas.
Partimos de Malpica de Bergantiños, ou, como eu gosto de chamá-la cando me poño repunantiño, Malpica das Baleas. Centro da comarca de Bergantiños e noutrora capital do território de Seaia, esta pequena vila foi nos seus mellores tempos un niño de ousados baleeiros, e ben o demonstran ainda muitas vellas casas mariñeiras do lugar, cuxas portas exiben poderosos dentes de balea. É esta terra dos míticos raqueiros, por outro nome piratas celtas, que, segundo a tradizón (unha tradizón máis ben culta, pois o povo nega obsesivamente a existéncia de tais personaxes, talvez por vergonza), penduravan faróis acesos nos cornos das vacas para, nas noites fechadas de temporal, atrair os barcos cara aos penedios máis mortíferos e provocar terríveis naufráxios. Os restos deixados nas praias polas malogradas naos eran festa e botin destes piratas de terra cuxa aczón si está ben documentada na Bretaña, e que ainda emerxen como personaxes cheos de vida e contradizóns nalgunhas páxinas do fantástico Bretaña, Esmeraldina de Ferrin. O próprio Ferrin, no seu fabuloso Estirpe, inclui os seguintes versos sobre esta realidade a meio camiño entre a história oculta e a pura mitoloxia rural:

"Pior fono os de Melpica
que -coma sempre, coma sempre- puxeno fachos deica Penmarc'h
e fixeno ceifa nos dentes de ouro dos afogados.
E andaran ás crebas!"

Mais, xa que estamos en Malpica, que menos que render visita à capela do San Adrián, situada na beira oriental do monte Beo e debruzado sobre o mar das Sisargas. Sonada foi noutrora a romaria do San Adrián, a quen se lle atribui nestas terras (como a San Padraig no Éire) a derrota e expulsón das serpes que a habitavan. De feito, a cruz ergueita perto da capela é mui similar à que ainda hoxe pode admirar-se en Gondomil (Corme), chamada de feito Pedra da Serpe e na cal, como é ben sabido, fechou para sempre San Adrián as cobras todas do país. As que conseguiron fuxir quixeron pasar às Sisargas, mais San Adrán deu-lles alcance e matou-nas esmagando-as co pé. E é hoxe o dia que pode ver-se no devandito monte as cobras en questón transformadas en pedra e coa marca da pisada do santo. Por certo, que, segundo unha copla popular, San Adrián é barqueiro, que leva o remo na man... E el non será San Adrán o trasunto dun vello deus-barqueiro, quer dizer-se, dun precristián deus da morte e o tránsito? Ten muitas trazas, certamente.
Non mui lonxe de Malpica está Mens. Duas cousas há en Mens que todo viaxeiro deveria parar a ver: as torres e mais a igrexa. Como as torres son de propriedade privada e millentos cans bravos impiden o acceso à mesma, conformaremo-nos con achegar-nos à igrexa, posta sob a advocazón de Santiago e noutrora mosteiro da orde bieita. E en Mens chaman a atenzón os canzorros, que segundo alguns autores representan figuras circenses en plenos exercícios de contorsón, mais que, certamente, non deixan de lembrar-nos motivos de tipo máis ben erótico, pornográfico inclusive. Algo, por outra banda, que para nada deve estrañar-nos nas ousadas arquitecturas do románico rural galego. Unha desas figuras, que agarra as suas pernas à altura dos xeonllos para exibir descaradamente o seu sexo, poderia mui ben conectar-se coa deusa latina Baubo, ou mellor, coa sua homóloga irlandesa Sheila Na Gig e os muitos precedentes neolíticos cos que conta esta figura e que se achan espallados polos petróglifos da Europa atlántica toda. Na realidade, estamos perante deusas da fecundidade e do florescimento na sua dimensón máis primária e directa. As transformazóns das mentalidades acabaron convertendo-as en imaxes obscenas, impúdicas, carnavalescas, en entroidadas que excitan o sorriso dos fregueses e a condena das hierarquias eclesiásticas, mais que souberon resistir tranquila e paradoxalmente ao abeiro das igrexas e capelas aldeás, nun exercício de eclecticismo que con efeito nos trai à cabeza un dos ditos que mellor sintetiza a cosmovisón das nosas xentes: Deus é bo e o Demo non é malo.
Deixando xa as vellas terras de Seaia e trás parar en Ponteceso para coñecer a casa do bardo Pondal (o rio Anllóns, o pinar de Tella espeso, ao lonxe o monte Branco), adentramo-nos nos domínios de Soneira e detemo-nos, como non podia ser doutro xeito, en Borneiro, berce dunha das ramas da miña liñaxe materna. En Borneiro destaca poderosamente a Cibdá, xa cantada polo bardo Pondal e que alá polos anos 30 do século pasado reemerxeu da terra e do toxo das mans de arquólogos entre os que estava (como non!) o bo e xeneroso Xocas, por nome formal Xaquin Lorenzo. A el lle devemos as Notas etnográficas da parroquia de Borneiro. Tamén en Borneiro está ainda, mantendo-se en pé mal e como pode, o dolme de Dombate, noutrora coroa do megalitismo galego e hoxe obxecto dunha progresiva e tristísima destruizón na que consenten, mui ledos e satisfeitos, os nosos benqueridos poderes públicos. Non mui lonxe temos a capela do Briño, con famosa romaria.
Non moi lonxe de Borneiro, mais xa terra adentro, ergue-se o castelo de Vimianzo, dominando o val de Soneira desde as suas desgastadas ameas. Propriedade nun primeiro momento da fecunda casa dos Mariño, o castelo pasou depois às mans dos Condes de Altamira, grandes señores de toda a comarca e toro do que floreceron nomes bravos e case lendários como o de Bernaldo Eanes de Moscoso, o que prendeu polas barbas ao bispo de Santiago e o tivo preso vários anos nunha gaiola. Costumes guerreiros doutrora. Mais hoxe, dentro do castelo, podeis visitar unha fermosa amostra da etnografia da zona, con panilleiras, tecedeiras e demais ofícios tradicionais. E desde Vimianzo, asemade, non vos fican mui lonxe marabillas como os penedos de Pasarela ou a praia e lagoa de Trava.
Pouco pode dizer-se do magnífico mosteiro de Moraime, centro relixioso que foi da antiga comarca e hoxe arciprestado de Nemancos. Simplesmente ide e admirai-no. E menos ainda poderei falar de Muxia, a dez minutiños escasos de Moraime. A igrexa da Barca, a pedra de abalar (falava Cunqueiro dunha parecida que havia en Galway, mais esta, ademais de abalar, falava, e seica o fazia en gaélico literário), a pedra dos cadrises, a pedra da cabesa e outras cincuenta ou sesenta distintas con cadanseu nome e cadanseu conto (non si, Subcomandante Xallas?). A romaria da Barca. O universo reduzido a mar bravo e espido granito. Memória de coplas dedicadas à Virxe (muitas delas compiladas há xa décadas por un parente de meu, Francisco Romero Lema, que glória haxa). As xentes mariñeiras, como aquel señor Avelino que tiña un irmán vivendo en Lugo e que me perguntou: Rapás, ti sabes canto mide o mar? Ou como Felipe Sar, de quen sempre lembrarei unha frase: Os mares son os mesmos, o que cámbian son os nomes. Como tamén lembro ben (porque agatuñei por el arriba) o promontório indómito do Corpiño, que López Abente comparou co seu amor con estremecidas palavras:

Penedos, altos penedos
do Corpiño vixiante,
sodes, como o meu amor,
tristes, barudos e grandes.

E de Muxia, que é cabo do mundo e acougo do sol, retornaremos à casa con muita beleza nos ollos e quizá algunhas inquedanzas no maxin. Ficaron muitas cousas que ver, mais iso será, se Deus quixer, para a vindeira ponte, festividade ou oportunidade vacacional que se nos apresente.

Deixo-vos nesta ligazón un vídeo cutralleiro que montei con imaxes de várias viaxes feitas por aquelas terras. Por certo, nota a rodapé: a canzón que escuitais de fundo é un hino extraído do álbume Lights in the Dark de Hector Zazou (colaborador de Carlos Núñez n'Os amores libres). Intitula-se Dan Nar Marbh (A canzón dos mortos), e, ao igual que as restantes pezas do disco, está baseada na tradizón musical do primitivo cristianismo irlandés.

Eu tamén son un marciano

2008-04-21T14:46:00.005+01:00

Trata-se dun artigo breve pero contundente que tiven ocasión de ler hoxe mesmo nas páxinas de opinión de El Progreso, o xornal de Lugo e a sua província, como gosta de autodefinir-se. O seu autor, Grial Parga (a quen podeis escuitar como crítico de cinema no programa da Rádio Galega Extrarradio), deixa-lles un recadiño a eses elementos de Galicia Bilingüe que emerxeron há uns meses dos sumidoiros ideolóxicos do país. E fai-no Grial Parga con ironia, con sobradas razóns e (atenzón, ollo ao dato!) empregando o español para desenvolver os seus contidos. Certamente, un fica reconfortado ao ver cómo incluso entre a comunidade castellano-parlante da Galiza (ampla, cada dia máis numerosa, e en princípio perfeitamente respeitável como galegos que son) há xente co sentidiño suficiente como para ver o recital de falácias e terxiversazóns en que se sustenta o ideário (a palavra queda-lles grande, abofé, mais non se me vén outra máis axeitada à boca neste momento) desta xentalla que se autoproclama "bilingüe" mais que, no fundo, non persegue outra cousa que a reduzón do galego a un dialecto rural y marinero afastado de calquer posibilidade de avanzo social. Son, con efeito, os descendentes mentais deses imperialistas fracasados contra os que bradava Castelao há xa máis de sesenta anos.
Deixo-vos, pois, con Grial Parga, que fala tal que asi...

El grupo de presión "Galicia Bilingüe" se presentó la semana pasada con un acto de precampaña en Lugo.
La técnica de comunicación de la nueva asociación encaja con la Teoría del Escenario de Guillem Martínez, en la que el escenario -esa cosa que da sentido y contextualiza el mensaje- se crea a partir de la idea que se quiere transmitir y ante una platea convencida de que el Apocalipsis está en las calles.
Es decir, la presentación con público es testimonial y se hace casi exclusivamente para la prensa; como los mítines electorales. Lo que se pretende es reforzar una realidad inventada de imposición lingüística, y el que no lo ve es porque está despistado o confundido.
El escenario definido por "Galicia Bilingüe" es como "La guerra de los mundos" de H. G. Wells, ésa en la que los humanos están sometidos por un ejército de extraterrestres. Es la extensión del Mito de Cataluña, país en que la gente habla un idioma u otro dependiendo de lo que quiera molestar al interlocutor. Yo sería el abducido; el que no ve ni alienígenas mandando rotular en los comercios ni le preocupa que unos marcianos laven el cerebro de nuestros hijos hablándoles en gallego. Soy el insensato de la película que acaba siendo devorado por un gusano gigante como moraleja de quel colaboracionismo se paga caro.
La naturaleza de este tipo de asociaciones no es nueva y hay que admitir una cierta evolución en el contenido. Cuando la asignatura de Lingua Galega entró en el plan de estudios de enseñanza primaria y secundaria, promovieron la objeción de conciencia por pérdida de tiempo y propaganda nacionalista en colegios e institutos. Y todo ello sin que los políticos hiciesen nada para impedirlo. El movimiento actual ejerce de bilingüismo mostrando un problema donde no lo hay pero maquillándose la cara para resultar menos agresivo. Es la "exploitation" del escenario, que se transforma en función de la realidad que se quiere modelar.
La diferencia fundamental de estos grupos de presión -que se autodenominan garantes de la ley y de la Constitución pisoteada- y los partidos políticos convencionales es que no necesitan del refrendo popular para ser reafirmados en sus teorías apocalípticas. El éxito de una campaña de verano se mide en función de los correos eletrónicos de apoyo recibidos, aplausos de columnistas, o notas de prensa reflejadas en los medios. Pero si después la normalidad y la realidad se empeñan en ir por otro camino, se le echa la culpa al abducido; y se espera que el gusano gigante haga su acto de presencia en el tercer acto.

Urogalos na trevoada (lóstregos de benvida!)

2008-04-17T12:50:00.004+01:00

Ainda estando como estou terribelmente desconectado das notícias musicais de todo tipo, alegra-me ver cómo muitos dos meus grupos máis queridos e admirados van sacando traballos novos que non fan máis que pór-me os dentes longos. É o caso de Capercaillie, verdadeiros deuses do folque escocés e pioneiros en arrechegar os ritmos e códigos do pop contemporáneo à fogueira dos vellos saberes musicais das Highlands. Até que chegaron eles e arrasaron coa sua proposta, non era certamente doado encontrar grupos que se atrevesen a botar-lle un pulso às estreituras mentais imperantes na música celta. E, se os havia (que os havia, efectivamente), non tiveron a fortuna de triunfar comercialmente do xeito tan esmagador en que o fixeron estes urogalos sempre dispostos a dar no alvo da inovazón sen renunciar aos doces zumes da emozón. E isto, ainda que non o creades, é muito máis difícil do que parece.

Sacan, pois, os Capercaillie un novo proxecto, Roses and Tears, que polo que puden ler por aí adiante, mantén ou mesmo eleva o listón de traballos anteriores. Non é de estrañar. Unha banda que xunta baixo unha mesma arela musical nomes como os de Karen Matheson, Michael McGoldrick, Manus Lunny ou Donald Shaw non pode menos que parir xóias coma esta que se aviziña.

Por certo, amantes da música celta, folque e tradicional (o incórdio das etiquetas "politicamente correctas" é a sua infernal lonxitude!), teño entendido que en breve volverán à cena musical os reis do folque irlandés actual, Lúnasa. Mais iso, se Deus quixer, será matéria para un outro post. Polo de agora, deixo-vos con este vídeo tirado dun concerto que oferecera o gaiteiro galego Budiño haverá cousa de dous ou tres anos en Vilagarcia da Arousa (se mal non lembro, que a neve, como diria Cunqueiro, segue a tapar devagariño as pedras e as árvores todas...). O tema que interpreta, Lóstregos, pertence ao disco de apresentazón do gaiteiro moañés, aquel xa afastado e un tanto inxénuo Paralaia. Mais o certo é que esta versón refai o tema desde os próprios alicerzes do mesmo. E, para esta reconstruzón tan sabedora como violenta, que mellor que a achega de tres dos pesos pesados de Capercaillie? Con vostés, Michael McGoldrick (frauta), Dezi Donnelly (violin) e Donald Shaw (acordeón).

Que lostregue ben, e que se anegue o mundo! (ainda que, segundo notícias frescas do Subcomandante, alá pola miña terra pouco lle falta...)

Arú!

É tempo de benvidas!

2008-04-02T17:04:00.002+01:00

Pouco e pouco, vários dos meus mellores e máis prezados amigos, camaradas e compañeiros de danzas e cánticos diversos foron criando os seus próprios blogues e arrequentando este universo "blogomilleiro" con muitas e mui interesantes achegas. Creo lembrar que un dos primeiros foi o grandioso Subcomandante Xallas, que, desde aquela sua comarca nativa, eucaliptizada até a saciedade mais orgullosamente enxebre onde as houver, comezou a enviar-nos as suas crónicas de guerra, con ese seu inconformismo retranqueiro que algun dia será coñecido e patentado como Made in Avelix. Crónicas longas as do Subcomandante, às vezes dunha extensón poderia dizer-se que "bíblica"... Mais, que importará iso? O certo é que as suas palavras chegan sempre igual de auténticas, tan poderosas como o foi noutrora a fervenza do Ézaro, esa ofensa nacional ainda non cobrada (unha máis) que tanto proe...

Mais o blogomillo filolóxico e rexoubístico ficava ainda incompleto. Como diria o outro, "faltava unha voz"... E que mellor voz que a dun inimitável amigo con quen tantos e tan bos momentos teño pasado nos últimos anos? Haverá que procurar-lle ainda unha alcuña blogueira, un nome de guerra para as suas incursóns nestes pagos, mais, polo de agora, refiramo-nos a el como O Pataqueiro de Ouro (orgulloso xentílico dos procedentes de Burela, capital oficiosa da Mariña luguesa), Señor Mon ou, en definitiva, Sanín, que é nome avondo fermoso e suxerente, proceda ou non de Zenón, que a fin de contas iso ben pouco importa, non cres, bon amic? Que nos veñan falar a nós os dous de etimoloxias!
Ao igual que o compañeiro Breo fai coa sua benquerida cidade de Ponte Vedra, seguramente o Señor Mon terá a ben de nos contar nese seu Caderno do Correo Vello os acontecimentos, avatares e fenómenos en xeral (normais, paranormais, ordinários, extraordinários e extrafinos) que vaian acaecendo por Burela e A Mariña toda, ou, falando en confianza (e con propriedade, mesmo), en Burellum e a sua comarca.

Pois xa que logo, e como din os amigos irlandeses, cead mile failte Pataqueiro! E a dar tralla até o mencer!

Descobrindo Girona

2008-04-01T18:39:00.011+01:00

Nesta angueira de percorrer todo canto congreso admita os meus pequenos contributos, a semana pasada tocou-me render preitesia na XXIII Trobada de Joves Lingüistes, organizada pola AJL na bela e afastada cidade de Girona. O certo é que poucas experiéncias me resultaron tan extenuantes e ao mesmo tempo tan gratas coma esta viaxe, cuxos recordos e sabores ainda teño no padal coma o celme dun gorentoso viño.

O tema da miña ponéncia (polo demais avondo árido e soporífero mesmo para min) seguramente é o de menos. O realmente importante para min foi, en primeiro lugar, entrar en contacto cunha civilizazón (non, non me equivoquei de substantivo, ainda que poda parece-lo) que sempre foi referente inescusável para o nacionalismo galego: a civilizazón catalá. En Girona percebin unha sociedade moderna, tranquilamente orgullosa das suas singularidades, instalada na língua catalá cunha naturalidade pasmosa que, para a nosa desgraza, xamais teremos ocasión de desfrutar nestas terras do Noroeste tan castigadas polo papanatismo e o colonial way of thinking dos seus indíxenas. Si, todo canto vin e experimentei en Girona fai-me pensar, certamente, nun mundo separado do resto da Península por fronteiras tan evidentes como en absoluto excluintes ou insolidárias, como muitas vezes nos queren fazer crer certos ananos intelectuais que voziferan o contrário desde os mass media. Certo é que, como me comentou o compañeiro Esteve, Girona é quizá unha excepzón, un illote de resisténcia nunha Catalunya que, apesar dos esforzos por integrar a crescente imigrazón na cultura e língua nacionais, parece estar a atravesar por un proceso de descatalanizazón bastante preocupante. Esa Barcelona caótica, desorganizada, en precário equilíbrio, pragada de rostos africanos, sudamericanos e orientais, seria unha metáfora da Catalunya que vén, da Catalunya que se reta a si mesma nun pulso por sobreviver-se e reinventar-se a partir desas novas mans que se incorporan a un fermoso proxecto nacional. En todo o caso, até nisto nos gañan. Porque en Catalunya há proxectos sérios de integrazón do imigrante na língua catalá; na Galiza non há nada semellante nesa liña. Aqui conformamo-nos con traduzir o Sinbad de Cunqueiro ao árabe e organizar certames de epitáfios por sms. Mais iso seria fariña (amarga fariña, abofé) doutra muiñada.
En todo o caso, Girona dá a sensazón de ser unha cidade que, de súpeto e no momento adecuado, descobriu a sua singularidade, o seu pasado, e puxa por adecentá-lo e recuperá-lo con toda as suas forzas. Pode dizer-se que Girona, nestes momentos, é en si mesma un imenso e prodixioso exercício de memória. Unha memória en construzón. Todo recende a história quente, a contos ainda enchoupados en saliva. Todo está ateigado de xente desexosa de compartir eses retallos de pasado. E asi coñecemos a história de Sant Narcís, santo enterrado na igrexa de Sant Feliu e de cuxo sartego, ao ser profanado polos franceses na guerra de 1808, surxiron millentas moscas rabiosas que fixeron rabear os cavalos do invasor e permitiron ao bon povo de Girona vencer nunha batalla que, na realidade, supuxo para el unha áspera e dolorosa derrota. Como exclamou o grande Filippo, un prodixioso sardo licenciado en Filoloxia Rusa e incondicional amante da música andina: O que non pudo un exército pudo-o a fantasia.
E das batallas célebres da imaxinazón à figura sorprendente de El Tarlà, esa espécie de pallaso caritativo que, nos tristes anos da peste (esa peste abstracta, inxectada coma un medo terrível na memória de xerazóns inteiras), aparecia pendurado nunha pértega por riba dos tellados da rua principal e, coas suas voltas, reviravoltas e pinchacarneiros, alegrava a convalecéncia dos nenos que languidecian fechados nas casas. E entre conto e conto, sempre havia tempo para perder-se entre as lousas do bairro xudeu, para beixar o cu da leoa (verdadeira custódia da cidade e, tamén, escusa perfeita para brincar a custa dos inxénuos visitantes), para atravesar as muitas pontes do rio Onyar, sobre o que se debruzan casas silenciosas e de cores estrañamente vivazes; para admirar as arquitecturas modernistas que, por si sós, parecian humanizar o traxecto e aliviar o camiñante; para abraiar-se ante a severidade antiga de Sant Pere de Galligants...

Son, pois, muitas e boas as cousas que de Girona trouxemos na nosa equipaxe. Lugares, palavras, mais tamén xentes que tiveron a ben oferecer-nos un pouco deles mesmos, da sua hospitalidade, da sua fermosa língua catalá que eu tentei chapurrear sen demasiado éxito, mais con certa honradez (por máis que cada vez que pedia un café amb llet me trouxesen un café amb gel). Haverá que procurar un oco, ainda que sexa cativo, para volver a aqueles lares e volver perder-nos (desta vez sen guias nen planos) polos rueiros da vella e mui nobre Gerunda. Mentres ese dia non chega, contentarei-me con dizer: Moltes gràcies per a tots, amics! Visca Catalunya lliure!

Geabheadh tu an sonas aer pingin

2008-03-13T11:01:00.003Z

Deixo-vos aqui unha gravazón da RTE irlandesa realizada nos húmidos e extravagantes anos 60. Há xa bastante tempo que me seduziu este vídeo, pois reproduz fiel e poeticamente un dos meus cenários predilectos: o ambiente dos vellos pubs irlandeses, populados de músicos espontáneos e inxénuos, de verdadeiros poetas que, coma os nosos mellores regueifeiros doutrora, emerxian esporadicamente da grisácea moitedume de cada dia (grisácea só na aparéncia, por suposto) para converter-se, ainda que somente fose durante unhas horas, en verdadeiros ourives do ritmo e a danza.
Dizia a tradizón bárdica que os filidh (poetas e sacerdotes a un tempo na imortal Irlanda pagá) devian dominar tres estilos à harpa, estreitamente ligados à repercusón que a sua música havia de produzir no expectante auditório. Un deses estilos, o Geantraidhe, puña no corazón dos ouvintes un irremediável desexo de rir, choutar e danzar. Algo mui similar acontece neste vídeo, no que a gozosa conspirazón das frautas, os fiddles e mais a uillean pipes conduzen-nos a un território onde, como rezava aquel vello provérbio que nos lembrara Yeats, poderias comprar a ledícia toda do mundo polo prezo dun penique...

Shoogle!

2008-02-28T10:38:00.004Z

Son unha das apostas máis inovadoras da música escocesa. E son-no desde há xa bastantes anos. Son escoceses e mestizos, eles. Radical Mestizo, que talmente se intitula un dos seus álbumes en directo. Cifran a renovazón dos ritmos e das sensazóns nunha ofensiva brutal das cordas: o violin, o bouzouki, as mandolinas, as guitarras, os banjos. Instrumentos que nun grupo folque adoitan ocupar posizóns recuadas, secundárias, comedidas inclusive, mais que eles converten en merecidos protagonistas dunha verdadeira "tolémia céltica", unha liña frontal de exército inquedo e guerrilleiro aliñada coas percusóns e os samplers do "sócio fundador" James McKintosh.
Mais avonda de tanta apresentazón. Falo-vos de Shooglenifty (neoloxismo inventado por eles mesmos a partir do anglo-escocés shoogle 'axitar-se, bulir, choutar'), e acaban de sacar novo traballo, Troots. Recorded in Scotland. Mentres non teño nas mans alguns dos temas dese disco, conformarei-me con compartir convosco este The Tamninorrie, unhas das pezas daquel xa algo afastado no tempo Venus in Tweeds que comocionou os alicerzes das músicas tradicionais e abriu a veda da reinvenzón e do experimental nestes eidos às vezes tan inxustamente trillados. Ninguén mellor ca eles para liderar ese asalto à modernidade; ninguén mellor ca uns músicos tan fenomenais capazes de derramar en cada melodia unha verdadeira enxurrada de vida, de axitada, explosiva e até nerviosa vida.
Se me permitirdes a melancolia, un ainda lembra o ben que soava esta pequena orquestra polas estradas de Vimianzo adiante, atravesando a fogaxe dun mes de agosto de há dous anos.
Que gostedes e, ante todo, que vos axiteis! Shoogle!

Kornog: un grolo da mellor música bretoa

2008-02-25T14:28:00.002Z

Como estes tempos non deixan alento para escrever e reflexionar e compartir textos e ideas cos asíduos deste noso relanzo, o salmón máxico bota man de novo dese pozo sen fundo que é o Youtube e comparte convosco, insubornáveis amantes que sodes das melodias bretoas, un tema dun dos meus grupos predilectos, Kornog. Se os Lúnasa nasceron como unha sorte de dream-team da música irlandesa (e nen as constantes remudas que sofren son capazes de os privar desa condizón), algo mui similar acontece cos Kornog. Avonda con ver os nomes que van emerxendo no écran durante a execuzón desta fermosa peza: Nicolas Quemener na guitarra, Jamie McMenemy (ex-compoñente da escocesa Battlefield Band) no bouzouki, Christian Lemaître no violin e, nas frautas, Jean Michel Veillon, en quen muitos recoñecen un dos mellores frautistas do mundo. Ainda que cómpre lembrar que, na fundazón do grupo, o guitarrista titular era o grande Soîg Siberil, asíduo colaborador de artistas galegos como Xosé Manuel Budiño ou Carlos Núñez e que, xunto co próprio Christian Lemaître, constituíu a representazón bretoa nese glorioso Celtic Fiddle Festival ao que tamén achegaron as suas respectivas xenialidades o escocés Johnny Cunningham e mais o irlandés Kevin Burke.

En fin, non me encerello máis en dados tan insubstanciais, e cedo-lle paso e palavra a esta peza breve mais, como decote, primorosa na sua intensidade. E, como dizen os bretóns de ben (asi o sabia Manoel Maria), kenevò!

My young love said to me...

2008-02-14T13:14:00.002Z

Unha das primeiras canzóns que escuitei cando (há xa anos, parece case que séculos!) comecei a interesar-me pola música irlandesa foi a belísima balada She moved through the fair. Coñecin-na concretamente através da versón instrumental que dela fixera Mike Oldfield no seu álbume The Voyager, unha estraña xóia dedicada integramente a refazer desde a estética new-age as sonoridades dos temas irlandeses, escoceses e galegos máis populares. O momento prestava-se para iso. Era a época na que a música celta (empreguemos esta etiqueta sen ruvorizar-nos, recoiro!) gozava dun grande predicamento e dunha funda penetrazón en estilos musicais mui diversos. Eran os mesmos anos nos que a nosa música folque comezava a descobrir que havia camiños mui apetecíveis e atraentes alén Pedrafita e alén Fisterra, e os Carlos Núñez, Luar Na Lubre, Xosé Manuel Budiño e demais artistas deslumbravan en cenários nunca antes imaxinados.

Uns anos máis tarde souben que esa melodia dotada de cadéncias case hipnóticas tiña a sua própria letra, unha letra que falava de soños, de mozas fermosas, de lagoas; unha letra na que latexava a história dun amor imposível, rudo ao mesmo tempo. Con estes vímios, que outra cousa poderia sair se non unha balada cento por cento irlandesa?

Mais se existe unha versón de She moved through the fair que realmente reinventa e reconstrui o seu fundo e a sua forma, sen dúvida é esta que hoxe vos oferezo e para a cal se xuntaron dous xénios como Alan Stivell e Jim Kerr, cantante de Simple Minds. Nesta actuazón, a balada desdebuxa-se por vieiros que nos reconduzen às músicas máis simples e primixénias, a ese tarareo livre e espontáneo do que, certamente, emerxeron todas as músicas. E o amor imposível, por natureza desditado e sombrio, enzoufa-se dunha luz estraña, vital, leda, que desarticula toda tentazón lacrimóxena. Como dixo Pokorny, non existe a melancolia celta. Músicas coma esta asi o confirman.

A colaborazón entre Stivell e Kerr repetiu-se de novo uns anos depois no álbume An Douar, concretamente no tema Scots are right, unha apoloxia da independéncia escocesa vista como agoiro e ao mesmo tempo semente da liberdade de todos os povos célticos. Mais, antes diso, o harpista bretón e o cantante escocés fixeron unha primeira prática. E o resultado, certamente, merece a pena. Que gostedes!

Liam Ó Maonlaí vs. Seosamh Ó hEanaí

2008-02-11T16:25:00.000Z

Como xa vos deixara comentado nun post anterior, Liam O'Maonlaí (pronunciado algo asi como Móenli, segundo teño entendido, ainda que diso saberá contar máis e mellor o amigo Chesús), cantante de The Hothouse Flowers, atinxe os cimos musicais máis emotivos cando ceiva a sua voz polas fundas carvalleiras dos máis antigos cánticos irlandeses, dese sean-nós que tantas e tantas vezes aflorou à superfície das águas deste blogo-relanzo. É entón cando realmente nos percatamos da poderosa raigame dun cantante coma el, cuxo talento resulta inexplicável se non é a partir dos xeitos musicais en que foi criado.

O primeiro vídeo, gravado durante un concerto en Belfast a meados do pasado ano, é un bon exemplo do que digo, pois, ainda que a calidade deixa bastante (ou, honestamente, muito) que desexar, iso non é óbice en absoluto para gozar do que, en definitiva, non deixa de ser unha auténtica relíquia: un xeito de cantar mui arcaico, reduzido tan só à voz (contorsionada talmente coma unha cobra, apegada a esas resonáncias nasais tan tipicamente irlandesas) e à percusón da man espida contra o coiro do bodhran. Asi, mui seguramente, soarian as canzóns daqueles músicos que Alan Lomax e Seamus Ennis gravaron ao longo e ancho do gaeltacht irlandés na sombria década de 50. Asi cantavan, en definitiva, os grandes e visionários músicos dese extremo oeste zarrapicado de altos e pedregosos nomes: Connemara, Sligo, Galway, Donegal, Kerry, Innis Mór...

E, para amostra disto e para que podades comparar, deixo-vos canda à demonstrazón de Liam O'Maonlaí outra exibizón para min ainda máis emotiva e venerável: unha actuazón en directo do mesmísimo Seosamh Ó hEanaí (Joe Heaney, à inglesa), o grande monstro da música vocal irlandesa máis xenuína, interpretando Cúnla, unha peza humorística desas muitas que desmenten o tópico do irlandés melancólico e tristeiro. Pasado e presente postos fronte por fronte, rosto a rosto. Impresionan certamente as feizóns adustas, sérias, doridas de vida, do mestre Seosamh Ó hEanaí. Mais as sílabas da sua melodia abrollan de entre os seus lábios coa claridade e contundéncia e xenuína beleza dun abanqueiro debruzando-se sobre o mar. E el non son estas cousas as que realmente fan brillantes os dias?

Máis unha vez, hoxe e sempre, arú!

Sí Do Mhaimeo Í

2008-02-07T14:07:00.000Z

Oferezo-vos hoxe un deses pequenos tesouros que nos regala de cando en vez a tradizón musical dos amigos irlandeses, fundísima coma un pozo, vivificadora coma unha galerna. Nesta ocasión xuntan-se as dotes instrumentais de Donal Lunny (sobran as apresentazóns, non si?), a inspirazón de todo un John McSherry nas uileann pipes e os labirintos vocais de Liam O'Maonlai, cantante de Hothouse Flowers.

Liam O'Maonlai pode ver-se como un cantante atípico, pois, se ben a sua banda explora os territórios quizá xa un tanto rutineiros do pop moderno, el, como músico, adoita obsequiar-nos con brillantes incursóns nos vellos estilos musicais da illa, nomeadamente o sean nòs (literalmente, "vello xeito"), acadando nel cimas só ao alcance de grandes mestres doutrora como Seosamh Ò hEanaì ou Roise Bean Mhic Grianna. Algunha amostra disto deixaremos por aqui nos vindeiros dias. Polo de agora, escuitai esta peza tradicional, Si Do Mamoí ou Sí Do Mhaimeo í, obxecto de inúmeras versóns e que nos fala dun motivo terribelmente antigo, humano e, por suposto, choqueiro onde os houver: o matrimónio entre Sean Seamais Mhoir e Maire Ni Chathasaigh, ou para nos entendermos en román paladino, entre un señoriño ancián e podente e unha rapariga nova e pobriña...

Sí do mhaimeo í, sí do mhaimeo í

Sí do mhaimeo í, cailleach an airgid

Sí do mhaimeo í, ó Bhaile Inis Mhóir í

'S chuirfeadh sí coístí ar bhóithre Cois Fharraige.

Dá bhfeicfeá' an "steam" fhabhail siar Tóin Uí Loin'

'S na rothaí 'ghabhail timpeall siar ó na ceathrúnas

Chaithfeadh sí 'n stiúir naoi n-vair' ar a cúl

'S ní choinneodh sí siúl le cailleach an airgid.

'Measann tú, 'bpósfa, 'measann tú 'bpósfa

'Measann tú 'bpósfa, cailleach an airgid?

Tá's a'm nach 'bpósfa, tás a'm nach 'bpósfa

Mar tá sé ró-óg 'gus d'ólfadh sé'n t-airgead.

'S gairid go 'bpósfaidh, 's gairid go 'bpósfaidh

'S gairid go 'bpósfaidh, beirt ar an mbaile seo

'S gairid go 'bpósfaidh, 's gairid go 'bpósfaidh

Séan Shéamais Mhóir agus Maíre Ní Chathasaigh!

Lembrando barbanzonas terras

2008-02-06T12:31:00.000Z

Corria o mes de Setembro de 2007, inusualmente seco para encontrarmo-nos xa nas portas do outono, cando fixen aquela viaxe de dous dias pola Barbanza adiante na compaña do mellor guia con que se pode contar para estes casos: o inimitável Roberto Calvo, presidente do clube de fans de Keynes, admirador incondicional de John Nash e irredutível culé dos de hino e camiseta. Con el ascendin aos cúmios do monte Iroite, esa masa case violenta de imposível granito que se alza nos confins da comarca e a abrangue toda baixo a sua sombra de ancián pensativo. Con el atravesei a serra toda, deixando a ria de Muros a un lado e a da Arousa ao outro, até acadarmos os selvaxes e profundos canóns do rio Barbanza e o miradoiro da Estivada. Non vos poderia descrever a emozón que un sente cando vai recoñecendo sobre a tona das águas a difusa silueta de illas e promontórios esparexidos polo Atlántico adiante; e cando os seus nomes veñen aos lábios enchoupados nalgo mui semellante ao asombro, à perplexidade. Non sei quen dixo que todos os actos cotidianos deverian ser un acto de máxia, deveríamos reaccionar ante eles con perpétuo asombro... Un entende ben a fondura e as raízes desa frase cando se encontra cara a cara con tal imensidade. Pois desde ali enxergava-se todo canto existe e respira entre o Pico Sagro e as feras illas Cies, pasando polas infinitas bateas, a illa da Arousa, a illa de Sálvora, os montes de Catoira, a illa de Ons, as Rias Baixas perdendo-se no horizonte e desdebuxando-se nalgo que xa era Portugal...

Nesta montaxe alenta algo daquelas sensazóns, ainda sabendo que nengunha foto pode nen tan sequer achegar-se à sua auténtica forza e orixinalidade. Ainda asi, vaia coma unha pequena homenaxe ao mellor e máis fornido guia que endexamais pariron barbanzonas terras: o grande Chamaco da Barraña!

Os Tres Xans

2008-01-31T14:35:00.000Z

Os Tri Yann (literalmente, os Tres Xans) son un deses grupos imprescindíveis para coñecer a música bretoa contemporánea. Recoñezo que non é unha das miñas bandas predilectas desde o ponto de vista estético (decanto-me máis por un Alan Stivell, un Dan Ar Braz ou un Patrick Molard, por exemplo), mais iso non quita que recoñeza nos Tri Yann un deses espíritos peculiares, pintorescos e extravagantes tan do gosto das mentalidades célticas. Ideoloxicamente, inscreven-se nun nacionalismo bretón que às vezes lles ten dado algun que outro desgosto, mais no que se reafirman en muitas das suas canzóns. E iso que non proceden realmente das terras bretonantes, senón da Breizh Izel, a Alta Bretaña de fala romance (galló) mais historicamente integrada no antigo Ducado da Bretaña.
Como sei que entre os asíduos deste relanzo há algun que outro afeizoado aos Tri Yann (non si, Breogain?), aí vos vai este vídeo no que interpretan unha composizón tradicional, Franzozig, sobre un mariñeiro bretón que marcha a servir "à maldita Franza" (Ferrin dixit). O vídeo foi gravado no transcurso do Bretagnes à Bercy, un concerto celebrado en 1999 e no que tomaron parte todos os grandes músicos bretóns do momento, desde Alan Stivell até Gilles Servat, pasando por outras bandas quizá menos coñecidas por estes lares, como Armens. Por certo, que tamén nese concerto estava Dan Ar Braz (primeiro músico que cantou en bretón nun festival da Eurovisión), co seu grandioso L'Heritage des Celtes; un feixe de músicos de todos os recantos do mundo céltico, entre os que salientava o noso paisano Carlos Núñez.
Neste Franzozig há muitos detalles que a un fervente admirador das melodias bretoas non poden pasar-se-lle por alto. A audácia dos bailarins (non há certa semellanza entre este baile bretón e as jigs e reels irlandeses?), capazes de rachar toda lei física cos seus choutos; o ton sempre queixoso e rebelde dos cánticos bretóns; o ritmo pertinaz e obsesivo do kan ha diskan...
Aqui vos deixo, xa que logo, con estes Tres Xans que (por certo) tan pouco cadran co noso Xan autóctone e rosaliano...

You play the melody of the chanter

2008-01-30T16:25:00.001Z

Un nunca se encontra o suficientemente agobiado nen vencido polas rutinas cotidianas para volver às músicas de Martyn Bennett. Desta vez animei-me e construin un cativiño vídeo a partir dunha das melodias máis contundentes que endexamais fabricou este xenial músico de pátria canadiana e sangue escocés. Trata-se de Chanter, un dos temas que compoñen o seu testamento musical, Grit, do que xa falamos noutras muitas ocasións desde este relanzo.

Un chanter non é outra cousa que a parte da gaita que os galegos chamamos fol, e mesmo pode ser sinónimo de gaita propriamente. Na música tradicional escocesa (e sobretodo na dese microcosmos tan peculiar que son as illas Hébridas) existe un subxénero característico, o puirt ceantaireachd, no cal o cantante imita coa sua própria voz o son dunha melodia de gaita. Isto lembra-nos outros xéneros como o puirt-a-beul ou mouthmusic, e entronca portanto con ese limite gozosamente difuso, nunca suficientemente marcado, entre sonoridades vocais e sonoridades puramente instrumentais na tradizón escocesa.
Esta é pois a base rítmica que toma Martyn Bennett para Chanter. Ao comezo, baixo a pulsión constante das percusións metálicas, escuitamos unha frase en nevoento inglés que nos descreve à perfeizón o estilo musical ao que imos asistir: You play the melody of the chanter... Seguen as percusións, comendo terreo, medrando sen trégua, até que de súpeto, trás o aturuxo vivificador, irrompe a voz de de Mairi Morrison interpretando desde vellos discos de vinilo un fragmento da canzón Mrs. McLeos of Raasay. Mais xa non sabemos se é Mairi Morrison, das Outer Hebrides, ou unha delirante máquina de criar emozóns e fundos, fundísimos calafrios...
E cando comeza a repetizón obsesiva das gaitas sabemo-nos xa perdidos, derrotados por este alarde de poténcia e beleza.
E berramos: Arú!

Fire in the fiddles

2008-01-28T13:50:00.000Z

Velaqui un pequeno galano para a xentiña que frecuenta estes relanzos de rio máxico. Trata-se dun vídeo extraído do programa Trasatlantic Sessions no que podemos gozar da maxistral execuzón dos instrumentos tradicionais escoceses por parte dunha verdadeira congregazón de mestres no tema. Somente por dar uns nomes, reparai no gaiteiro, que non é outro que Martyn Bennett nos seus tempos de rasta-piper, ou no acordeonista, o mesmísimo Phil Cunningham (un dos fundadores da mítica banda Silly Wizard). O incandescente exército de violins que se axita até ao paroxismo xa é território à parte: Mairead Ni Mhaonaigh (vocalista de Altan), Aly Bain, Mark O'Connor... Pois nada, a desfrutar como ananos e Arú!

Entroido: carnal e metálico, como decote

2008-01-16T18:30:00.000Z

Máis un ano, e nesta muito máis cedo do habitual por questóns lunares que non veñen ao caso, vén sobre nós, corrosivo e colorista até o descaro coma sempre, o solene Entroido, o Antruejo ou Carnestolendas dos casteláns vellos. É, case, un estertor do inverno e unha promesa da inevitável primavera (Introitum = entrada), que se adiviña xa entre o estrondo dos tambores e dos metais e o zorregar implacável, carnal ao seu xeito, das xostras dos cigarróns, peliqueiros e demais.

Galiza é un paraíso do Entroido. Millentas manifestazóns diferentes emerxen nos recantos do país, singulares e expresivas. Interpretazóns do universo entroideiro hai-nas, e para todos os gostos. Marcial Gondar, no seu inimitável Crítica da razón galega, entende-o desde unha perspectiva sociolóxica intimamente vinculada coa imposizón da cosmovisón cristiá. O Entroido, pensa el, non seria máis que unha paréntese de subversón e destruizón da orde estabelecida que a Igrexa consentia para, precisamente, demonstrar dese xeito a inviabilidade e os perigos que tal subversón e destruizón trai consigo. Manuel Mandianes, coñecido ultimamente como "o antropólogo do Luar" (é triste que para que alguén sexa popular neste país teña que ir sempre alcumado por esa sempiterna frase preposicional), relaciona o Entroido coas festas funerárias, entendendo-o como unha sorte de reverso da festa de Samhain/Defuntos. Se nos comezos do inverno somos nosoutros, mortais, membros da parróquia dos vivos, os que nos adentramos no domínio do Outro Mundo, dese Sidh bretemoso e omnipresente na nosa tradizón, no Entroido acontece xustamente o contrário: son os mortos, os que habitan máis alá do pasamento, os que se achegan a nosoutros, agochados trás as máscaras, transmutados, e un home pode ser unha muller, ou un animal, porque son os defuntos os únicos que gozan xa da liberdade sen limites, do don da metamorfose, do priviléxio da subversón consciente e exaxerada.

A min, que queredes que vos diga!, gostan-me as duas interpretazóns. E, como bon galego, como insubornável ecléctico, farei festa e xoldra no Entroido mesturando ambas as duas. E estremecerei-me coa extravagáncia recarregada do Entroido Ribeirao chantadino, co prototeatro dos Xenerais da Ulla, co vinagre e as formigas enrabechadas d'A Morena, co abominável e animalesco aspeito d'O Oso de Salzedo na Póvoa de Brollón (tan similar a certa figura do Natal montañés galego, O Apalpador), co ritmo obsesivo con que percuten os tambores do folión de Vilariño de Conso... E, por suposto, coa tradizón xa avondo coñecida e internacionalizada dos cigarróns, peliqueiros, pantallas e demais.

Gozai co Entroido, meus amigos! Comei orellas, chulas, cachucha e filloghas entre o balbordo das chocas. Mais fuxide a ser posível deses Entroidos urbanos, caricaturescos no mal sentido da palavra, e refuxiade-vos nesa eséncia animal, selvaxe, inxectada de terrível liberdade, que son os nosos Entroidos tradicionais.

Os ollos levemente fechados... noutro tempo...

2007-12-21T16:23:00.000Z

Os que coñecen a este vello salmón de relanzos fixos saben que unha das miñas paixóns sempre foron as fotografias antigas, que me resultan (ainda non sei mui ben por qué reviradas razóns) tremendamente evocadoras, emotivas e poderosas. Quizá, talvez, porque me transportan, na sua fragmentariedade, a un tempo mítico, construído desde palavras e recordos mui difusos; un tempo no que calquer ensoñazón, calquer verso, calquer história poderia ter sido real.
Desa pequena obsesión surxiu, case sen me dar de conta, este vídeo que gostaria de compartir convosco, a xeito de cativo aguinaldo ou, cando menos, de personalísima felicitazón de Nadal.
Soa de fundo un tema que me impresionou desde a primeira vez que o escuitei, vai xa para sete anos, e que ainda hoxe é capaz de pór-me un docísimo arreguizo de vida e esplendor no corpo todo: trata-se da Foliada dos Aires da Terra, de Carlos Núñez, contido no seu traballo Mayo Longo. Non se trata, nen muitísimo menos, do seu disco máis inspirado, mais ainda asi é capaz de oferecer-nos perlas coma esta, na que se mesturan as vozes do pasado con ritmos que nos deixan à porta mesma do trance. A base é un cantar de fiada interpretado polo célebre coro Aires d'a Terra alá no remoto 1904; nesta versión é o mesmísimo Liam O'Maonlai (cantante de Hothouse Flowers e colaborador habitual de Carlos) quen pon a sua voz rachada ao servizo dunha melodia que entronca directisimamente cos arrecendos da tribo, da asemblea, dos mundos que resisten no máis profundo do bosque e a noite. Se a isto lle engadimos ese canto de afiador que emerxe no ecuador do tema, e que foi versionado nen máis nen menos que por Miles Davies (que diria Vicente Risco se o soubese, tan crítico como era el cos seus díscolos jazzbandistas!) e por suposto as gravazóns de labregos galegos finiseculares, o resultado é unha xóia palpitante e única, dunha feitura demasiado escasa na música galega de hoxe, mais terribelmente anovadora.
E sobre ese fio de granito e névoa, as imaxes doutro tempo e doutros imaxinários; sanfoñas, olladas esgrévias e afastadas, baleas derrotadas... e unha épica que nos sobrepasa e nos explica.
Bon Nadal para todos e que gostedes!

Un caldeiro de boas lembranzas

2007-12-18T10:43:00.000Z

Un non pode negar-lle nada aos amigos, e menos ainda a aqueles que coñezo desde há anos e cos que xa tiven ocasión de adentrar-me en aventuras e peripécias várias, que incluen desde improvisazóns musicais con gaitas invisíveis até viaxes à Castela profunda a bordo dun carro de alugueiro. Todo iso sen esquecer proxectos imaxinários e irrealizáveis, como o movimento Gheada Sen Fronteiras (GhSF), que, ainda ben, está a ser máis activo e influente do que muitos poderian esperar (e desexar!). Porque, benqueridos amigos, non pararemos até que a gheada chegue aos confins da Gascuña (perdón, Ghascuña!).

E se eses amigos se tomaron a moléstia de acompañar-me nun momento tan fermoso para min como foi o acto de entrega dos prémios Gz Crea, daquela calquer desexo que saia pola sua boquiña será acatada por min como unha orde inaprazável. Asi que, melancolismos e lirismos à marxe, aqui vos oferezo alguns dos testemuños gráficos daquela viaxe. Estas fotografias son produto da surpresa que me provocou encontrar-me cara à cara, entre camareiros que ian e viñan ateigados de licores e canapés diversos, cun fragmento do meu relato convertido en xigantesco panel. Panel que, por suposto, conseguin traer-me comigo a Santiago, o cal non significa que nestes momentos decore a parede do meu dormitório, senón a doutro que, na realidade, frecuento bastante máis... Non si, Rakeira?

Espero que isto último lle sirva como resposta ao Subcomandante Ghüilian Xallas, a respeito dunha pergunta recorrente que me leva formulando (directa ou indirectamente) desde aquel frio venres de Dezembro: E logho ao final... quen vai quedar co panel?

Era Cangas, território hostil, un 14 de Natal de 2007. O dia que descobrimos, extasiados, o invento do Quempahop.

De afastadas e retornadas illas: o Profeta

2007-12-14T12:57:00.000Z

Há escasamente un mes deron-me a boa nova de que un relato meu fora premiado na edizón do certame GzCrea deste ano 2007. Trata-se dunha história que escrevin há aproximadamente cinco anos, creo lembrar que no transcurso dun deses longos veráns chairegos, entre o siléncio luminoso do meu escritório e o renxer mol do vento nun bosque de piñeiros que hoxe xa non existe, mais no cal escrevin muitos dos meus versos e renglóns (con desigual fortuna, por suposto).

O relato en cuestión intitula-se O Profeta. Xa terán ocasión os asíduos deste blogue de le-lo con calma e demora, mais polo de agora somente farei algunhas anotazóns que quizá lles axuden, no seu momento, a entender un chisquiño mellor os conteúdos deste pequeno delírio céltico. Porque neste relato, sen dúvida, deixei amolecer e abrollar muitas das miñas teimas e obsesóns máis íntimas; neste relato respiran alguns dos temas que funcionaron durante anos a xeito de traves ou colunas de todo o meu imaxinário como "criador" (que palavra tan grande e nebulosa!) e ainda máis como persoa. N'O Profeta encontramos unha personaxe emerxida dos bosques decimonónicos, ese estraño século; un personaxe obsesionado con encontrar algo que (imaxina) trastocará os esquemas mentais que unha sociedade asfixiante está conseguindo impor-lle. Algo que, afinal, non somente encontrará (e con unha magnitude e complexidade que dificilmente imaxinaria cando emprendeu a viaxe), senón que o absorberá. Para gozo e desconcerto seu. E, como fundo desa procura, desa quête case griálica nun comezo, certas presenza que reorientan a mirada cara ao mito; mito que, como decote, se deseña en palavras e trazos mui arcaicos e sinxelos e poderosos: o mar, as illas, a palavra dun vello...

Por certo, para aqueles que comparten gostos musicais afins aos meus, direi-lles que o título foi-me emprestado por unha canzón de Wolfstone (The Profit), cuxo ritmo me acompañava especialmente naqueles dias de xeira criativa. Direi-vos asemade que o argumento da história, como tereis ocasión de comprovar, bebe mui directamente dunha lenda que no seu dia recollera J. M. Synge nas illas Aran (sempre as Aran, como non!). E que, en fin, muitas das ambientazóns que se suceden no relato son devedoras dese fito cinematográfico que foi para min Men of Aran, de Flaherty.

E, como amostra ou adianto, este treito que ao mellor consegue trasladar-vos (non o sei) a unha illa mui afastada, extraviada entre muitas marés e tempestades e naufráxios formidáveis. Unha illa à que, un dia de 1894, chegou un tal Dónal Maonlaí e na que falou cousas coma esta...

Camiño de Pyergorran, onde pasarei esta primeira
noite, comprendín que non podía ser doutro xeito, que calquera detalle que atentase contra este tópico romántico (debo recoñecer que é iso) faríao necesariamente contra todo equilibrio de cousas. Como non se ían conservar neste recanto do mundo as vellas sagas, os nomes de
todos os reis artanios, as xestas máxicas dos druídas? Acaso era
posíbel borrar da memoria destas xentes e destes campos (aquí tamén os campos gozan dese doloroso privilexio da memoria) as lendas de Connor e dos xigantes, das meigas que converten as carballeiras en exércitos, ou das vilas asolagadas pola furia dun día de inverno en calquera baía dos arredores? Non, non. No afastamento absoluto, a poboación mantén un doce primitivismo de ceos azuis e cabalos ceibos. A lingua, céltica, radicalmente céltica, florece cada primavera nas cerdeiras e nos carballos, dona de xiros e sabores que na Artania
xa só recoñecen os filólogos nostálxicos. Fálase aquí como deberon falar aqueles antigos cronistas dos mosteiros. Cada palabra xorde mastigada en arxila e penedías, e un agarda ver, na revolta de cada corredoira, unha procesión de guerreiros famélicos, rechumidos, ollos pardos coma lobos e barbas requeimadas do sal, que son os homes enviados hai unha millenta de anos por el-rei de Escocia a estas paraxes, e aquí ficaron, enmeigados, incapaces xa máis nunca de regresar.
Un campesiño que os ve quita a pucha e saúdaos, humildoso, que tamén son xente. Orballa sobre eles, sobre o conxunto, en pausados estremecementos cor outono.
E así e todo debo recoñecer que este primitivismo acada en certas rexións unhas proporcións horríbeis, case arrepiantes. Nelas desfaise de toda carga poética, e tórnase en símbolo atinado dunha soidade que manca e amera as olladas. Casais enteiros abandonados, campos e vellas terras de labor reducidas a bravío, praias exhibindo a osamenta de antigas embarcacións de pesca, toxos inmensos que destripan a beleza gozosamente imperfecta e desproporcionada desta paisaxe. Para un forasteiro, a primeira impresión é que algún tipo de maldición atravesou estes lares, antiga, cruel, irreversíbel.
Mais tal é a grandeza destas paisaxes, do que ofrecen e do que ocultan, que mesmo nesa desolación medran con pulo as amoras, destaca a cor das chorimas e estalan no aire, seguindo quen sabe que remoto ritmo, as melodías das lavercas.

Saúdos de retorno

2007-12-03T19:13:00.000Z

Miñas donas e meus señores, benqueridos amigos, estimados compañeiros de viaxes e crescidas que non vacilais en perder uns minutos do voso valioso tempo vital para vos achegar a esta Casa do Salmón: como é habitual, depois dunha prolongada auséncia, retorno.

E devo dizer que retorno con grande ledícia de saber que, ainda nos momentos de siléncio e desánimo e grisáceos dias, há xente do outro lado do ecrán que se preocupa de calibrar e lamentar a durazón deses siléncios e deses desánimos e deses grises. Asi que, meus camiñantes insubornáveis, MUITAS GRAZAS!

Preparai pois o batuxo, que as correntes da invernia retoman o seu pulo. E de seguro que virán inzadas de salmóns.

E Bretaña latexou no corazón de Lugo (e III)

2007-09-25T19:16:00.001+01:00

Eis aqui a derradeira memória daquel magnífico concerto de Alan Stivell. Trata-se do primeiro dos muitos bises que o xenial músico tivo a ben oferecer-nos, nesta ocasión fazendo vibrar a gaita alta escocesa, ese instrumento que desde há décadas forma xa parte imprescindível da música tradicional bretoa sob o nome de binioù baz (en contraposizón à "gaita vella" ou binioù koz, pequena, estridente e arcaica, mais capaz de produzir sonoridades inigualáveis cando se xunta cunha bombarda). A peza á Morrison's Reel, unha das clásicas do repertório de Stivell e que forma parte dun set máis amplo de pezas tradicionais irlandesas que versionou no seu álbume Again. Máis unha vez, que gostedes!

E Bretaña latexou no corazón de Lugo (II)

2007-09-05T13:55:00.000+01:00

Era Maio e na Praza de Santa Maria un homiño silencioso e miúdo saíu ao cenário e fixo-lle falar à sua harpa. Dizian os músicos irlandeses que un bon harpista tiña de dominar como ninguén tres estilos cos que conseguir tres reaczóns distintas dos seus ouvintes: o pranto e a tristura, a ledícia e a gargallada e, finalmente, a necesidade de moveren-se e danzar. Alan Stivell adentra-se nas tres técnicas coa naturalidade coa que o salmón remonta os rios fundísimos e inzados de perigo e acada o descanso luminoso do mar.

Alan Stivell diante de nós, convertendo a pedra en madeira estremecida de carvallo e fazendo que o corazón de Lugo, nebuloso e preguiceiro de seu, vibrase durante algo menos de duas horas con ritmos de fes noz. Alan Stivell reinventando cada melodia desde o metal e o delírio, entre frautas vagorosas e indómitas percusóns.

Unha experiéncia para gardar na arca das memórias impagáveis.

E Bretaña latexou no corazón de Lugo (I)

2007-09-05T13:54:00.001+01:00

Cal da Loba

2007-09-03T16:12:00.000+01:00

Na miña pátria pequena, nesa Terra Chá tamén alcumada nos textos vellos como Terra da Valura, existen recunchos marcados a ferro pola memória obscura dos devanceiros. Recunchos que, por desgraza, van derrubando-se un chisquiño máis a cada dia que pasa, entre o pular vagoroso das silveiras e os estremecedores cánticos dos corvos, verdadeiros señores do lugar. Asi transcorre o tempo sobre ese longo coiro ou océano de terra e monte que é a venerável Chá dos poetas.
Un deses recunchos é a torre de Cal da Loba, ergueita con dificuldade no lugar de San Fiz do Mato (freguesia de Pino, concello de Cospeito). A uns quinze minutos escasos da miña casa. Nos textos antigos chama-se-lle fortaleza de Vilaxoán, e, como xa comentei noutro momento, foron estes muros o derradeiro reduto de Constanza, filla do Marechal Pardo de Cela, e do seu home o ousado Fernand'Ares de Saavedra. Desde esas ameas resistiron aos exércitos dos Reis Católicos, vindos desde Castilla para reduzir e aniquilar toda resisténcia unha vez submetidos os belicosos señores do Norte. O asédio foi longo, doloroso, épico mesmamente, até que a belida dona Constanza caiu doente e finou aos poucos dias. Impuxo-se pois a rendizón. O desmantelamento de pedras e recordos. O silenciamento de toda sílaba discrepante. Afundiu-se a fortaleza de Vilaxoán; hoxe só fica en pé a torre de homenaxe. Ainda ben, Fernand'Ares livrou da pena de morte a cámbio de ir combater na guerra de Granada. Seica, din os cronistas, gañou ali vilas e honra e merecida fama, e pudo regresar aos eidos nativos e recuperar quizá parte das suas pertenzas.

Como adoita ocorrer, o povo non sabe destas xestas e ignora tais heróis. Asi que reinventa os lugares do mesmo xeito en que lles reinventa os nomes. E, como calquer vello da contorna sabe, a torre de Cal da Loba chama-se asi porque nela viveu unha fermosa princesa que foi convertida polo seu pai en loba branca, como castigo por namorar dun plebeio e rexeitar a voda cun poderoso señor da comarca. E, como calquer vello sabe, a loba branca ainda asexa por entre os carvallos e bidueiros e toxeiras que inzan o lugar. E o vello en questón dirá-vos, mui seguramente, que de encontrardes-vos con ela teredes de repetir tres vezes, mui sereos e tranquilos, as palavras máxicas de encantamento: "Vai con Deus!". E deste xeito a loba regresará ao corazón do monte e vós proseguiredes tranquilamente o voso paseo, por este recuncho triste e soedoso da venerável Chá dos poetas. Agardando, hoxe e sempre, agardando...

Peregrinazón à Terceira Bretaña

2007-08-30T15:35:00.000+01:00

A Mariña de Lugo, por mui paradoxal que poda resultar esta afirmazón vindo como vén dun lugués, sempre foi para min unha comarca mui descoñecida. Desde logo, muito máis allea a min que outros territorios ben máis distantes, como a Costa da Morte. Durante muitos anos somente a frecuentei como aprendiz de veraneante, e non era de estrañar que acabase asociando-a con termos como praia, verán, sol e, ultimamente, chalés, especulazón, destruizón da paisaxe, masificazón. A verdadeira cara da Mariña, desa vella e bretoa alma entretecida con fundísimas vagoadas e espectaculares praias, ficava bastante ensombrecida para min. Somente Cunqueiro me permitira achegar-me levemente a ela, mais case nunca a literatura pode reemprazar devidamente o tacto directo do mundo, por muito sochantre e muito sinbad que haxa polo médio (eu ben me entendo). Há uns dias tiven a sorte de emendar, ainda que só fose parcialmente, esa miña (vergonzosa) eiva. Entre a choiva temperá e con Michael McGoldrick como banda sonora, puxen rumo aos témeros nortes.

O lugar escollido para a gozosa peniténcia foi Ribadéu, por outro nome A Porta do Norte. Un longo camiño que me levou polos arredores de lugares de emotivas resonáncias para min. Mondoñedo, por suposto. Aquelas casas de arcaica feitura a penas insinuadas entre o nevoeiro. Torres de igrexas, capelas nos altos outeiros. Os montes caindo en violenta cascada e formando vales minúsculos e temerosos. Ou Lourenzá, tamén respirando ao redor do expectante mosteiro de San Salvador. Mais resultou-me especialmente fermoso entrar en Ribadéu, pois a paisaxe tornou-se subitamente irlandesa. As terras da freguesia da Devesa son longais e verdecentes, vizosas chairas que se acaroan ao mar (sempre presente o mar, ainda que sexa como un eco livián e afastado) e das que xermolan casas espalladas coma flores raras. À Devesa pertence a arquicoñecida praia das Catedrais, nome sobreposto à denominazón tradicional de Augas Santas, mui acorde coa existéncia dunha fonte de saúde à beira do areal. Falemos, pois, de Augas Santas, pois os nomes verdadeiros das cousas tamén poden ser pedras esplendorosas sobre as que resistir. Da imensa praia de Augas Santas coas suas delirantes formas pétreas en constante batalla co vento, os seus cantis case tallados à machada, as suas furnas profundas que a noite enche de maré.
Mais à marxe de Augas Santas, existen no lugar outros enclaves revestidos dun simbolismo para nada desprezável. Alguns, por motivos que non veñen agora ao caso e que quedan para os adentros de servidor (se mo permitirdes), como a sinxela e fermosa fonte do Valin (non confundir coa fonte do Manzanares), gurgullando entre frondosas vexetazóns, evocando-me versos semiesquecidos de Avilés de Taramancos sobre ósos e canos e águas e memórias. Mais tampouco esquecerei o alto de Santa Cruz. É aqui onde se celebra, cada primeiro domingo de Agosto, a sonada e antiga Xira. Lamentabelmente, o afán por adecentar o entorno acabou por civilizá-lo en exceso, ou esa é a miña modesta opinión. Mais valeu a pena asomar-se ao mirador desde que o se albiscavan as Astúries coas suas incipientes lombas zarrapicadas de pequenos e luminosos poboados: Barres, Serantes, por suposto Castro Pol e Figueiras, e advertir o dificultoso tránsito do rio Éu, o dos eternos contenciosos cos viziños ástures, como unha serpe cansa avanzando entre montes mui desgastados e mui bretemosos. Tamén valeu a pena fotografar-se co seu gaiteiro ausente, de ollos extraviados e como invadidos polo horizonte.
Visitamos tamén a Illa Pancha, co seu faro, e pouco depois o cargadeiro de mineral no que os combóios chegados da Pontenova baleiravan o seu precioso contido para enviá-lo rumbo às terras de ultramar. O lugar impresiona, porque conserva arquitecturas dunha rusticidade finisecular, dunha incipiente modernidade; xeometrias de algo que comeza e que, portanto, suxire xordas violéncias e contradizóns. O cargadeiro non dista muito do forte de San Damián, presa predilecta dos piratas e dos franceses, se é que algunha diferenza há entre uns e outros. Todos estes enclaves xazen nunha paisaxe que até non há muito era a periféria da vila, os domínios do mar maior talmente. Hoxe, a ponte dos Santos e o porto desportivo (engadirei a monstruosa casa de Calvo Sotelo, Marqués da Ria?) xorden nese marco como pinceladas dunha modernidade encaixada à forza entre os dentes da ria.
Curioso é tamén o Ribadéu vello. Paseá-lo (ainda que fose coa perna avariada, que asi ia eu talmente) é notar ainda baixo os pés os abruptos desníveis sobre os que foi agatuñando a vila no seu crescimento. Calellas costentas e inzadas de maleza entre as que sorri unha barca case desmantelada, ou un luído escudo de outrora. Casas fortes que, ben cuidadas, nada envexarian às da señorial Noia. Un dizer. Os camiños entrelazan-se, estreitan-se, xogan aos labirintos co camiñante, e un acada a Atalaia, a capela da Trindade, o núcleo orixinal da povoazón. Os canóns, arrincados dos adentros do forte de San Damián, encaran a ria en forzada alerta. Nunca se sabe cando poden volver os normandos a fazer das suas. Tamén no alto, Porcillán. Lembrou-me estampas de cidade italiana. As suas casas altas e empoleiradas, os tendais solitários acaneados pola brisa, as señoras asomadas silenciosamente às fiestras... Todo me suxeria unha decadéncia de puro cuño mediterráneo. Un anaco de Sicília implantado graciosamente en pleno corazón cantábrico. Non me surpreenderia o máis mínimo escuitar uns acordes extraviados de mandolina por algures. Pola sua banda, San Roque, o Cantón... evocan unha memória indiana mui vizosa, ainda que crepuscular coma a textura das cristaleiras modernistas da torre dos Morenos. América é un latexo máis de Ribadéu; Cuba, El Viejo Pancho... A pincelada que faltava, necesária, para fechar a perspectiva da vila e o seu alfoz. Mais ainda faltaria o Marqués de Sargadelos! Unha sombra ilustrada e emprendedora descendendo as escaleiras da Casa do Concello, edifício curioso onde os haxa, case un campo de provas estéticas de extravagantes resultados. Ribadéu é asi: talmente un collage ou un retablo abigarrado ou unha praia salvagardando os galanos de cen marés.
Haverá que volver pois à Mariña. Terra tan ampla e diversa coma esta ben merece uns dias de camiñata. E se é con tan boa e fermosa e experimentada guia como a que tiven, de certo que as paisaxes prestarán ben mellor.

Viva, pois, a Terceira Bretaña! Kenevó!

Rouco mar no Roncudo

2007-08-28T11:18:00.001+01:00

Aló por Marzo de 2006, o camarada Avel Turnes, por nome de guerra Subcomandante Ghüilian Xallas, e mais servidor emprendemos unha curta mais fascinante viaxe à Costa da Morte. O motivo era un traballo que me encarregaran no doutoramento sobre léxico mariñeiro. Ainda que o groso do vocabulário recollemo-lo en Laxe e Muxia, a nosa pescuda levou-nos por outros recunchos dos que deixamos constáncia en fotografias e vídeos coma este.

Aqui vedes o mar fero do Roncudo, en Corme. A mañá erguera-se cun violentísimo temporal que case nen nos deixava andar polas ruas da pequena vila, esteticamente ancorada nos grisáceos anos 50. Mais é en dias asi cando un entende que nestes lugares habitan as sensazóns máis obscuras e remotas; e tamén, paradoxalmente, as raizes máis fundas da vida.
A calidade non é excesivamente boa, recoñezo-o. Mais aprécian-se os ferozes tombos, as ásperas penedias, ese ermo granítico debruzado sobre o Atlántico. Tamén o faro branquísimo, case temerário na sua quietude. E o Subcomandante, heróico coma decote, tentando prender un cigarro no fragor da trevoada...

Cadeas

2007-08-21T18:00:00.000+01:00

Onte tiven a oportunidade de me achegar ao Museu Provincial de Lugo, após muitísimos anos sen visitá-lo. Como adoita acontecer noutros museus de características similares (o Museu do Povo Galego, por exemplo), foi no claustro onde encontrei os obxectos máis poderosos e emotivos. Entre eles, estas enormes cadeas penduradas dunha das paredes e que, segundo a lenda, foron as que serviron para apreixar o Marechal Pardo de Cela trás ser traizoado e desaloxado da sua fortaleza da Frouxeira. Momento que a nosa tradizón nacionalista sempre quixo ver como o da culminazón do submetimento de Galiza ao incipiente Estado español. Momento que ainda teria un heróico epílogo: a resisténcia enrabechada da filla do Marechal, Constanza, e do seu marido Fernand'Ares de Saavedra, na fortaleza de Cal da Loba (Pino, Cospeito) fronte aos exércitos vidos de Castilla.
Non sei a ciéncia certa se é ou non verdade o que se diz destes inhumanos grillos tan representativos das violéncias e opresóns daquel século XV galego. Tampouco teño a certeza de que Pardo de Cela fose realmente un adaíl da nosa causa nacional face às agresóns estranxeiras. Mais, como dixo unha vez certo parente meu, se non cres nas lendas en que vas crer? No fin de contas, que somos nosoutros mesmos senón unha morea de mitos e palavras vellas entrelazadas?
Vaia pois esta cativiña homenaxe ao Marechal dos galegos. Quen sabe? De existiren hoxe un par de homes bravos e irredutíveis coma el, quizá non teríamos de chorar atentados tan sangrantes contra o noso País como os que soportamos dia si e dia tamén.
Dera Deus máis Frouxeiras!

Da sincera e transparente alegria dos gaélicos

2007-08-19T10:43:00.000+01:00

Estou a lle coller gosto a isto de recuperar a letra de canzóns que no seu dia me impresionaron por un ou outro motivo. Mais percato-me de que quen quer que lese os posts precedentes poderia chegar doadamente a unha conclusón: os gaélicos somente sabian cantar penas, dores, sentimentos obscuros, grandes pedras atravesadas na porta do corazón, impedindo o paso da luz e a ledícia.

Craso erro! Certo é que há diferenzas bastante grandes entre o xeito de pensar o mundo dos irlandeses e o dos escoceses. E isto à marxe dos acontecimentos históricos que ambos os dous povos tiveron de padecer ao longo dos séculos (unha constante luita por manteren-se vivos fronte aos apetitos coloniais da maldita e grandiosa Inglaterra), e que obrigadamente tiñan de deixar un pouso de insatisfazón ou tristura nos versos das suas tonadas e melodias. Quizá a filosofia vital dos irlandeses (uns "mediterráneos do Norte", como diz o amigo Innisfree) e a maneira de conservar e transmitir a sua tradizón ten de ver, entre outras cousas, co mantemento da relixión católica. Algo similar aconteceu na Bretaña, por suposto tamén na Galiza: o catolicismo rural e atlántico destes países non destacava precisamente pola sua intoleráncia, nen puña excesivos reparos a unha cosmovisón en muitos sentidos ainda pagá e arcaica. O próprio ritual católico e as suas hierarquias e instituizóns puñan-se muitas vezes ao servizo desa cosmovisón; o crego, en ocasións, exercia máis como un meigo ou como un médium que como un ministro de Deus e da Igrexa. Na Escócia, pola contra, o xénio calvinista e protestante fixo estragos nese sentido, impuxo un ricto severo e intransixente, unha atmosfera às vezes gris e asfixiante. A alegria e o direito a rir-se da vida e os seus barrancos ficaron banidos. Chegou-se a extremos como o de proibir os bailes, perigosa fonte de tentazóns e indecoros, segundo parece. En Breaking the waves, de Lars von Trier, ambientada precisamente no Norte da Escócia, há detalles que ilustran mui ben esta relixiosidade máis nórdica e escandinava que céltica: o campanário sen campás, por exemplo. O enfermizo desexo de reprimir a alegria.

Mais sexa como for, e ainda lidando con esta intoleráncia, o certo é que os escoceses sempre tiveron propensón à alegria sincera e desbordante. Como bos celtas, por outro lado. E non se limitaron a ver o amor como fonte de desgraza e sofrimento, senón que souberon recoñecer nel tamén un verdadeiro e gozoso motor da vida, às vezes desde perspectivas deliciosamente inxénuas, que paradoxalmente nos retratan a verdadeira e imensa dimensón deste sentimento.

Unha pequena amostra é esta canzón de amor que coñecin na engaiolante voz de Alyth McCormack. Trata-se de Hi Horo's Na Horo Eile, un tema composto por John McLean de Tiree (1827-1895), por outro chamadoiro O Bardo de Balemartine. A canzón ia dedicada a Mary McDonald, supomos que unha fermosa e riseira dama, ou iso gosto eu de crer namentres escuito esta evocazón das pequenas mais impagáveis virtudes do amante.

Nuair a bha mi'm chaileig ghoraich

Sendo eu unha rapariga nova e alegre

Thug mi gaol 'us gradh do'n oigear

entreguei-lle o meu amor e afecto

Aig am bheil a'phearsa bhòidheach

a un fermoso mozo

'S cha ghradhaich mi ri m'bheo fear eile.

e endexamais hei de amar a máis ninguén.

Hi horò 's na horo eile

Hi hor 's na horo eile

Hi horò 's na horo eile

Hi hor 's na horo eile

Hi horò 's na horo eile

Hi hor's na horo eile

Gur tu mo luaidh ri'm bheò cha cheil mi.

ti és o meu amor e non esquecerei isto mentres viva.

Meur a's grinn' air peann a sgriobhas

Eses dedos que fan a pluma escrever tan xeitosamente,

'S a chuir gleus air teudan fidhle

que tocan unha melodia no violin,

'Se do cheòl do thogadh m'inntinn

a tua música alegrava-me a alma

An uair a bhithinn sgith fo smalan.

cando eu estava triste e apesadumada.

Ach tha mise'n dùil 's an dochas

Mais eu vivo en expectante e esperanzada,

Gu'n tig an là 's am bi sinn comhla

pois chegará o dia en que estaremos unidos;

'S ma bhios tusa dileas domhsa

e se te mantés fiel a min,

Cha ghràdhaich mi ri'm bheò fear eile.

endexemais hei de amar eu a máis ninguén.

Alan do Pelo Negro

2007-08-19T10:18:00.003+01:00

Ainda a risco de perpetuar vellos e errados estereótipos sobre a canzón de amor gaélica (segundo os cais irlandeses e escoceses estavan especializados en cantar a dor e a auséncia; e nada máis lonxe da realidade), quero compartir cos asíduos deste relanzo de lagoa outro tema da tradizón musical escocesa. Intitula-se Ailein Duinn (en inglés, Dark Alan; en galego algo asi como Alan do Pelo Negro), e, por suposto, ten por detrás unha história grande e tráxica. Esa história fala-nos de Alan Morrison, capitán de barco natural da illa de Lewis, unha das que conforman ese marabilloso e extremo arquipélago que son as Hébridas (Inse Gaell en gaélico escocés). Cómpre dizer que a illa de Lewis é o berce do clan Morrison (Moireasdan), hoxe espallado por médio mundo, e que contou con descendentes tan insignes e inverosímeis como John Wayne, cuxo verdadeiro apelido era Morrison. De feito, el definia-se como "un simples mociño irlando-escocés". E é que, con efeito, o protagonista d'O home tranquilo ou Centauros do deserto, entre outros filmes, procedia da rama irlandesa do clan, pois os Morrison, como bos protestantes (a illa de Lewis, en xeral, profesa esta relixión), foron unha das famílias que se instalaron na Verde Illa durante a Plantation ou colonizazón promovida polos monarcas ingleses aló polo século XVII.
Mais volvamos a Alan Morrison. Aló pola primavera de 1788, o capitán partiu desde o porto de Stornoway con rumo a Scalpay, na viziña illa de Harris. Ali o agardava Annie Campbell, a sua prometida, con quen ia casar. Mais, como xa suporedes, unha terrível tempestade irrompe nos mares e afunde o barco do capitán Morrison, con toda a sua tripulazón. Annie Campbell, destrozada pola notícia, compón un lamento estremecedor no que se despide do seu amante, e ao cabo duns meses o seu corpo aparece aboiando non mui lonxe de onde fora encontrado o de Alan. Un relato dotado da contundéncia amarga das boas histórias tradicionais mais, ao mesmo tempo, posuidor dun toque novelesco, decimonónico, exaxerado, que lle dá un estraño encanto. Un parece enxergar imaxes e motivos da vella poesia céltica, tan lindante às vezes co superrealismo, tan gostosa de vulnerar limites e arrebolar contra o leitor aguzadas palavras.
Ailein Duinn foi especialmente coñecido grazas ao filme Rob Roy, protagonizado por Liam Neeson, Jessica Lange e Brian Cox. Nunha das secuéncias aparece nen máis nen menos que Karen Matheson, vocalista de Capercaillie. Ataviada coma unha highlander do s. XVIII, da convulsa época xacobita, Karen entoa ante un público silencioso e comovido estes versos fermosos, rotos, case alucinados. No vídeo que acompaña estas letras podeis escuitá-la interpretando este tema. Con razón dixo Sean Connery que a sua voz estava tocada polos deuses...

Gura mise tha fo éislean

Que triste me encontro

Moch sa mhaduinn is mi g'éirigh

hoxe pola mañá cedo.

Ò hì shiùbhlainn leat

Ò hì, eu iria canda a ti!

Hì ri bhò hò ru bhì

Hì ri bhò hò ru bhì

Hì ri bhò hò rinn o ho

Hì ri bhò hò rinn o ho

Ailein Duinn, ò hì shiùbhlainn leat

Alan do Pelo Negro, ò hì, eu iria canda a ti!

(Refrán)

Ma 's'en cluasag dhuit a ghaineamh

Se a tua almofada é agora a area,

Ma 'se leabaidh dhut an gheamainn

se a tua cama son agora as algas

(Refrán)

Ma 's en t-iasg do choinlean geala

Se os peixes son agora as tuas luminosas candeas,

Ma 's e na ròin do luchd-faire

se as focas son agora os teus vixias

(Refrán)

Dh'òlainn deoch ge boil le càch e

Beberia, ainda que o aborrezo xa todo,

De dh'fhuil do choim 's tu 'n déidh do bhathadh

todo o sangue do teu corazón desque afogache

Pequena memória de Martyn

2007-08-13T09:57:00.000+01:00

Há algo máis de dous anos que nos abandonou un dos meus grandes ídolos, e protagonista directo ou indirecto dos últimos posts. Falo, evidentemente, do inimitável Martyn Bennett. E van sendo horas de lle render unha pequena homenaxe antes de seguir rio abaixo na compaña do salmón.
Ainda que nascido no Canadá (onde ainda hoxe resiste unha importante comunidade de descendentes de imigrantes escoceses, cuxa língua nativa e cotiá segue a ser o gaélico), Martyn trasladou-se sendo neno con sua mai à Escócia. Ali descubriu a música, sentiu-na dentro e viva coma unha imprescindível criatura, e consagrou-lle praticamente a sua vida. Trás as primeiras colaborazóns con Mouthmusic, o rompedor grupo de Martin Low que se atrevia a remexer a tradizón máis descarnada coa máis avanzada tecnoloxia, Martyn gravou o seu primeiro álbume, Martyn Bennett. Seguiu-lle Hardland, marabilloso, temerário, destrutivo. Os temas deste traballo revolucionaron o meu conceito da música celta, derrubaron muitos dos meus esquemas, ensinaron-me que a distorsón, a fragmentazón e o delírio poden ser (e de feito son) rutas lexítimas e mui eficazes cara ao corazón da tradizón, do arcaico, do mito do que nos alimentamos.
En Bothy Culture apercibin e gocei as estrañas conexións entre a música escocesa e a de culturas teoricamente mui distantes, ainda que igualmente envorcadas sobre o extremo e o frenesi vital. O Islam, o hinduísmo, transformados polas gaitas escocesas, os violins e os whistles, adquirian un novo sentido nos meus ouvidos
Seguian as revelazóns, os experimentos, as aventuras sonoras e espirituais, e de súpeto Martyn dá unha viraxe, un golpe de volante, e fabrica Glen Lyon, outra xóia coma todos os seus traballos, mais netamente diferenciado dos anteriores e dos seguintes. En Glen Lyon a matéria prima son os temas cantados en gaélico; e non faltan clásicos como Cumha Mhic Criomain, Griogail Cridhe (quizá o lamento máis fermoso da tradizón escocesa) ou o Cumha Iain Gairbh. Todos eles interpretados por Margaret Bennett, mai de Martyn e inigualável experta no folclore escocés a ambas as duas beiras do Atlántico. Os grandes temas do ser gaélico percorren as artérias de Glen Lyon: a auséncia do amado ou da amada, a eterna obsesón xacobita, a ledícia de viver, a paisaxe...
O testamento de Martyn, e ao meu xuízo a sua auténtica obra mestra, non apta para puristas e seres grisáceos, foi Grit. Un exemplo de hard-music, desde logo, mais que contou coa aprovazón explícita de mestres tradicionais da envergadura de Hamish Henderson. Palavras maiores. De novo as vozes gaélicas: Lizzie Higgins, Jimmy Mac Beath, M. J. Robertson... muitos deles coñecidos e tratados polo próprio Martyn. Extractos de contacontos, de vellos cursos de gaélico, salmos da mellor tradizón protestante que escaman pola sua pureza e fermosura... en definitiva, a gravazón antiga como acceso a verdades fundamente intuídas que chegan a nós envoltas en ritmos modernos, traballados, às vezes case barrocos. Unha marabilla. Unha verdadeira marabilla.
Martyn Bennett foi sen dúvida o músico máis renovador e interesante de toda a cena escocesa e ainda europea ao longo da última década. A min, persoalmente, axudou-me a entender territórios criativos nos que até ese momento xamais me aventurara.
E cada vez que o tédio ameaza con infiltrar-se na miña vida, acudo à sua discografia, poño Blackbird, por exemplo, ou Spree, ou Hallaig, e dispoño-me a reencontrar o camiño cara ao sol e o bosque.

Cumha Mhic Criomain

2007-08-13T09:39:00.000+01:00

Por petizón non popular, mais case, vexo-me na obriga de explicar, ainda que sexa brevemente, alguns detalliños sobre a peza que interpretava Martyn Bennett no meu post anterior, Cumha Mhic Criomain (en roman paladino, O lamento de Mac Crimmon).
Os Mac Crimmon foron unha das sagas de gaiteiros máis famosas e aprezadas da Escócia. Esta família estivo historicamente ligada ao clan dos Mac Leod, asentados na sua orgullosa fortaleza de Dunvegan (literalmente, o castelo pequeno), na illa de Skye.
Como grandes músicos que eran, as histórias e anedotas que xeravan non eran poucas. De Padraic Óg Mac Crimmon (1645-1730) diz-se que compuxo unha melodia en homenaxe à filla dun chefe dos Mac Leod. Este, trás escuitar a peza, ficou tan impresionado que lle concedeu no instante a man da sua filla ao afortunado gaiteiro. A melodia en cuestión intitula-se The Pretty Dirk, por se sentirdes a curiosidade de quere-la escuitar. Tamén aparecen Mac Crimmon en sucesos menos ledos e máis macabros. Yeats, nun texto no que critica a atitude temerária e irresponsável dos escoceses para cos seres do Outro Mundo, lembra un vello conto segundo no que un gaiteiro da família Mac Crimmon entra co seu can nunha furna coñecida polos encantos e trasgos que nela vivian. O gaiteiro fazia resoar a sua gaita con toda a forza que podia, buscando incordiar os habitantes da cova. De súpeto, a gaita cala e o seu son é substituído por un violento ruído de luita. Ao cabo dun anaco, da furna somente sae o can do gaiteiro. Iso si, completamente esfolado. Do Mac Crimmon xamais se volveu saber. Contos de vellas? Pois ao mellor.
Mais o Mac Crimmon que aqui nos interesa é outro, concretamente Donald Ban Mac Crimmon, que viveu tamén nas primeiras décadas do século XVIII. O caso foi que este Donald Ban, na noite antes de partir cara à batalla na compaña do seu señor (durante as revoltas xacobitas de 1746, que culminaron no desastre das tropas insurrectas en Culloden/Drumossie), tivo unha premonizón, un pálpito; intuíu que ia morrer en combate, que endexamais retornaria a Dunvegan. Con esa sensazón ainda fresca compuxo un piobaireachd (o piobaireachd, ou pibroch en inglés, é un xénero da música tradicional de gaita escocesa consistente nunha série de variazóns que realiza o intérprete a partir dunha melodia base), coa sua correspondente letra que aqui vos oferezo na sua versón orixinal gaélica e nunha chafalleira e apresurada traduzón ao galego marca da casa. A todo isto, hai que dizer que Cumha Mhic Criomain é un clásico da tradizón musical escocesa, e, como bon clásico, conta con muitísimas versóns. Esta é somente unha delas, mais quizá a máis coñecida:

Dh' aidh cèo nan stùc mu aodann Chuilinn

A névoa dos montes cobre o rosto do Cuillin,
'Us sheinn a' bheinn-shith a torman mulaid

e xa a Banshee cantou a sua triste canzón;
Gorm shuilean ciuin san Dun a' sileadh

belidos ollos azuis choran na fortaleza
O'n thriall thu bhuainn 's nach till thu tuille

desde que ti marchache, e xamais hás volver.

Cha till, cha till, cha till Maccrimman

Xamais há volver Mac Crimmon

An cogadh no sìth cha till e tuille

en tempo de guerra ou de paz, xamais há volver

Le airgiod no ni cha till Maccrimmain

nen con cartos nen con posesóns há volver xamais,

Cha till e gu bràth gu la na cruinne

non há volver xamais deica o Dia do Xuízo Final

Tah osag nam beann gu fainn ag imeachd

Move-se lixeiramente a brisa sobre as montañas,

Gach sruthan's gahc allt gu mall le bruthach

todos os rios e regatos fluen de vagariño,

Tha ealtainn nan speur feadh gheugan dubhach

os páxaros do céu descansan entre negras pólas

A' caoidh gu'n d'fhalabh 's nach till thu tuille

laiando-se porque marchache e xamais hás volver

Tha'n fhairge fa-dhèoigh làn broin us mulaid

Cheo está o mar de tristura e máis tristura,

Tha'm bàta fo sheól, ach dhiult I siubhal

o barco bota-se à água mais fai-se-me estraño,

Tha gairich nan tonn le fuaim neo-shubhach

o ruxir das ondas ten un son infeliz

Ag ràbh gun d'fhalbh 'snach till thu tuille

e di-me que marchache e xamais hás volver

Cha chluinnear do cheòl san Dun mu fheasgar

A tua música xa non se escuitará en Dunvegan á tardiña,

'Smac-talla nam mùr le muirn ga fhreagairt

e o ecoar dos muros contestando-che coma un lamento,

Gach fleasgach us òigh, gun cheol gun bheadrach

todo home e muller fermosa privados de música e contento

O'n thriall thu bhuainn, 'snach till thu tuille.

desde que ti marchache, e xamais hás volver

Lamento de Mac Crimmon (Martyn Bennett)

2007-08-10T09:01:00.001+01:00

De rios e carvalleiras e un monte das Asturies

2007-07-30T12:23:00.001+01:00

Serán un dos grupos estrela da vindeira Festa da Carvalleira de Sás, à que, por desgraza e con muita dor de corazón, non poderei acudir. Llan de Cubel, que toma o seu nome dun monte situado nas estremas ocidentais de Asturies (en galego traduziria-se por o Chao de Covelo ou algo parecido), trairán a sua sabedoria e experiéncia às estremas ocidentais dun país irmán do seu, ainda que non sempre ben compreendido da outra veira do Éu, para desgraza de ambas as duas nazóns, que sobreviven ancoradas fronte ao mar maior cun cuitelo de esperanza atravesado entre os dentes.
Esta sensazón de resisténcia colectiva, de vexetazón imensa que medra e pula baixo as tempestades da melancolia imobilizadora, é a que parece desprender-se deste magnífico tema que aqui vos oferezo, tan sobérbia e poderosamente executado. Este Rigu Esva escrito polo padre Galo a comezos do pasado século e ainda hoxe tan vixente. A ambas as duas marxes do Éu.
Xunto cos de Llan de Cubel estarán nen máis nen menos que Solas e Sharon Shannon, unha vella coñecida da música galega, asi como o noso gaiteiro (con maiúsculas) Pepe Vaamonde. Asi que saúde e ledícia para os afortunados que visiten este ano a Carvalleira!

Pátria Galega 2007

2007-07-26T13:37:00.000+01:00

Como todos os anos, seguirmos sendo e falando. Seguirmos existindo.
Porque, que queiran ou non, Galiza é unha nazón.
Somos unha nazón.
E pasiño a pasiño, devagar, pouco e pouco, pomos rumo e engalamos vizosos cara à liberdade.
FELIZ DIA DA PÁTRIA!
VIVA GALIZA CEIVE!
SAÚDE E TERRA!

Lembrando a Bothy Band

2007-07-22T15:30:00.003+01:00

Un dos grupos míticos, embrionários e imprescindíveis da música irlandesa de todos os tempos; ou, en palavras de Martyn Bennett, a mellor banda irlandesa de todos os tempos. Un servidor concorda con esta opinión. Quen non o faria vendo o plantel que configura o grupo?
No violin, nen máis nen menos que Kevin Burke; às uillean pipes, un silencioso e arisco Paddy Keenan (memorável o seu duelo nas gaitas con Carlos Núñez no tema The Raggle Taggle Gipsy); a voz e o piano eran cousa de Tríona Ní Dóhmnaíll, e a guitarra ficava para seu irmán Míchèal (ambos os dous coincidirian de novo anos depois en Nightnoise, a experiéncia que revolucionaria a música irlandesa xa nos anos 80). Un mozo Matt Molloy, hoxe en The Chieftains, fai marabillas coas frautas, mentres que do bouzouki ocupa-se o mesmísimo Dónal Lunny, xa entón verdadeira enxurrada de forza e criatividade.Neste vídeo interpretan un set de tres pezas clásicas do repertório tradicional irlandés: The Morning Star, The Fisherman's Lilt e The Drunken Landlady. Era Dublin, e corria o difícil ano de 1977.

Paddy Flynn ou a necesidade do delírio

2007-07-20T18:35:00.000+01:00

O primeiro livro que me permitiu mergullar-me nese gorentoso vício chamado Irlanda foi The Celtic Twilight, de William Butler Yeats, un dos cúmios do Irish Literary Revival e, por suposto, da literatura irlandesa de todos os tempos (ainda sendo protestante e escrevendo as suas obras en inglés). Tamén, por suposto, un verdadeiro soñador e catador de mundos e ultramundos diversos. Este Celtic Twilight pertence a unha parte da sua produzón literária na que tamén poderian incluír-se obras como Red Hanrahan, tan zarrapicado de remotas reminiscéncias mitolóxicas, e que foi desde o comezo a que máis interese despertou en min, por múltiples motivos entre os cais salienta, sen dúvida, a grandísima conexión entre estas histórias e muitos dos motivos recorrentes da nosa tradizón oral. Son, con efeito, memórias e semblanzas que lle permiten a Yeats teorizar sobre aspeitos como os limites da beleza ou a posibilidade de contactar con outros mundos e territórios, en permanente encrucillada con este que habitamos. A Idade de Ouro, o culto aos mortos, a pervivéncia das maneiras e ideoloxias tradicionais, a guerra... percorren como seiva as páxinas desta obra, e todo isto focado desde ópticas e raízes netamente irlandesas. Entre as personaxes que Yeats coñeceu e às que fixo falar nos seus contos salienta, ao meu ver, Paddy Flynn, en quen se resumen as teimas e delírios dun verdadeiro visionário, deses que até non há muito tampouco faltavan nas nosas aldeas e dos que Cunqueiro recolleu alta e luminosa sabedoria. Fala-nos Yeats de Paddy Flynn breve mais intensamente, nunha pasaxe desta obra intitulada "A storyteller" (un contador de histórias, o que se denomina en gaélico seonachie). Oferezo-vos esta pequena semblanza traduzida ao galego, e ogallá percebades como eu o fixen no seu momento algunhas lizóns valiosísimas que nela latexan. Entre elas, a necesidade de sermos ledos, esa na que tanto e con tanta razón insistia Dieste.
Que gostedes!

Muitas das histórias deste livro foron-me contadas por un tal Paddy Flynn, un velliño de ollos cintilantes, que vivia nunha choupana chea de pingueiras e de unha soa peza na aldea de Ballisodare, que é, como adoitava dizer el mesmo, "o lugar máis xentil" (co que queria dizer "encantado") "do condado todo de Sligo". Emporiso, outros colocan-no por detrás de Drumcliff e Dromahair. A primeira vez que o vin estava inclinado sobre o lume cun bote de cogomelos ao seu carón; na seguinte ocasión topei-no dormido baixo dunha sebe, sorrindo en meio do seu sono. De feito semrpe estava ledo, ainda que eu cria poder ver-lle nos ollos (lixeiros tal que os dun coello, cando espreitavan o exterior desde as suas rugosas tobeiras) unha melancolia que era case parte da sua alegria; a melancolia visionária das naturezas puramente instintivas e de todos os animais.
E, contodo, havia na sua vida muito polo que estar triste, pois na triple soidade da vellez, a excentricidade e a xordeira, andava dun lado para outro mui perseguido dos rapazes. Quizá era por esta mesma razón polo que sempre recomendava ledícia e optimismo. Gostava muito, por exemplo, de contar cómo Columcille [un dos grandes santos da tradizón irlandesa, coñecido tamén como Columban e fundador de múltiples mosteiros nas illas Británicas e na Europa continental] animou a sua mai. "Como é que estades hoxe, madre?", perguntava o santo. "Pior", contestava a mai. "Ogallá mañá estexades pior", dizia o santo. Ao dia seguinte Columcille apresentava-se de novo, e tiña lugar exactamente a mesma conversa, mais ao terceiro dia a mai dixo: "Mellor, a Deus grazas". E o santo respostou: "Ogallá mañá estexades mellor". Tamén gostava muito de contar cómo o Xuiz, no Derradeiro Dia, sorri do mesmo xeito cando recompensa os bos que cando condena os perdidos às lapas eternas. Tiña muitas visóns estrañas que o mantiñan ledo ou o entristecian. Perguntei-lle se algunha vez vira os trasgos, e recebin como resposta: "Home non! E logo non estou anoxado con eles?". Perguntei-lle tamén se vira algunha vez a banshee [literalmente, "muller-trasgo"; muller que anúncia a morte dunha persoa cantando baixo a sua ventá; ten analoxias coas nosas "lavandeiras"]. "Vin", dixo, "acolá embaixo, xunta à água, batendo no rio coas suas mans".

O Grande Alce Irlandés

2007-07-17T12:38:00.001+01:00

E velaqui o Grande Alce Irlandés do poema de Heaney. Xigantesco, hiperbólico, limítrofe coa desproporzón, profundamente mítico; en definitiva, un irlandés en toda regla.

Flying over the Bogland

2007-07-15T10:30:00.000+01:00

Ainda me restan muitos poemas de Heaney aos que regresar. Versos dos que recoller máis unha vez a calor que noutrora me proporcionaron, sílaba a sílaba, golpe a golpe. Un deles é este "Bogland", traduzível ao galego como terra de pántanos. O bog, no inglés de Irlanda, define precisamente iso, unha terra lamacenta, o que na nosa língua designaríamos con termos como trollo, tremedal ou chagorza, entre outros.

O bog é un tema fundamental na poesia de Heaney. Por unha banda, polo seu carácter limítrofe ou fronteirizo, a meio camiño entre a lagoa e a terra firme; como quen diz, unha sorte de "terra de ninguén" que fai do pántano unha xeografia médium, un ponto de conexión de mundos e realidades aparentemente desligados. Haveria ainda que lembrar que eses hábitats de difusa natureza son mui recorrentes na tradizón céltica, precisamente por esa dualidade que lles é própria. Por outro lado, Heaney procura no bog un mito poético homologável ao que produziron outras literaturas nunha liña similar de poetizazón das paisaxes.

De feito, o poema arrinca coa evocazón dun deses mitos, as pradeiras norteamericanas, os vastos horizontes atravesados na nosa imaxinazón por caravanas de pioneiros. Risco, aventura, colonizazón, habitazón de espazos inabarcáveis. A raiz do western. A fronteira. Fronte a isto, o pántano irlandés, sen dúvida un dos trazos máis definitórios da paisaxe da illa, oferece-nos unha riqueza simbólica non menos vigorosa. O acontecimento histórico evocado nas estrofes centrais (a descoberta nun pántano do Ulster do esquelete dun alce e de restos de alimentos perfeitamente conservados) serve-lle a Heaney para transmutar o bog nunha "memória da paisaxe", ou ainda mellor, e nas suas próprias palavras, "unha paisaxe que lembrase todo canto lle aconteceu". Metáfora e somatizazón poderosísimas da lembranza, obsesón central nunha cultura tan profundamente oral como a irlandesa. Deste eixo simbólico desprenden-se, tal que lizgairas faíscas, muitas imaxes e ideas motrizes da poesia de Heaney, algunhas delas xa mui presentes nestes versos que vos oferezo chafalleiramente vertidos ao galego.

Non temos prados

para cortar un grande sol no roibén,

por toda a parte o ollar fai concesóns

ao desbordante horizonte,

é cortexado no ollo de cíclope

dunha lagoa. O noso campo abertal

é trollo que segue a encostrar-se

entre as vistas do sol.

Sacaron o esquelete

do Grande Alce Irlandés

dentre a turva, prepararon

unha enorme embalaxe chea de ar.

Manteiga afundida máis de cen anos

foi recuperada entón salgada e branca.

A própria terra é benévola, manteiga negra

a derreter-se e a abrir-se baixo o pé, estrañando a sua definizón última

por millóns de anos.

Endexamais picarán carbón aqui,

somente os enchoupados toros de

grande pinabetes moles coma polpa.

Os nosos pioneiros continuan asestando golpes

cara adentro e abaixo,

cada capa que descobren

parece existir xa de antes.

Os buratos do trollo poderian
ser infiltrazón atlántica.

O centro húmido é insondável.

Si há

2007-07-12T13:17:00.000+01:00

Volveu. E, con ela, unha galerna fresca e revitalizadora axita os alicerces da nosa música nacional, tan dada por momentos a acomodar-se nun estatismo mui pouco san e, desde logo, en absoluto xustificável. Con Si há, Mercedes Peón retoma camiños coñecidos, ensaiados xa con éxito no seu anterior Ajrú mais, se cadra, levados desta vez a extremos e fronteiras que naquela entrega somente se intuían e que agora cristalizan. Un cristal gozoso e traslúcido. O caso é que un recoñece neste álbum os mesmos motivos e obsesóns baixo a voz rachada desta cantigueira de Oza dos Rios emocionalmente enraizada na Costa da Morte. A muller, desde logo, é unha presenza nuclear, central. Cando Mercedes berra, cando emprende a arriscada contorsión de cada copla, notamos cómo é a avoa de sempre, gorda, enfatada de negro, de branquísimas tempas, a que esvara até os nosos ouvidos e pare penedos grandísimos e nocturnos aló mui dentro de nosoutros. Cousas primitivas, que só o granito e a voz compreenden e abranxen. A música de Si há, extrema por vibrante e imprevisível, é unha banda sonora perfeita para a axitazón, para a rebeldia, para refamiliarizar as línguas con fontes e águas que críamos extintas, ou perdidas no corazón do bosque, mais que de cando en cando regresan onda nós, difusas mais recoñecíveis entre os ritmos das ferreñas, dos sachos, por suposto das gaitas. Por vezes, a voz torna-se meridional, case africana, decimonónica, como saída dunha antiga gravazón de comezos de século. Mais, curiosamente, nesta estraña conexión co Mogreb, que a própria Mercedes alenta e desenvolve, latexa unha ligazón non menos surpreendente cos nortes de sempre, con eses cantos irlandeses ao vello estilo (sean-nós) de paralelos estilísticos mui evidentes en todo o arco atlántico. Mercedes Peón non deixa de imitar-lle a Elizabeth Cronin, aquela cantante de Donegal gravada por Alan Lomax e Seamus Ennis, ou a Lizzie Higgins, unha das cantantes predilectas de Martyn Bennett. Todas elas son vozes metalúrxicas, gorxas imposíveis chantadas fronte ao mar e dispostas a pasar-lle revista aos ritmos da vida. Un por un. Porque, como diz Mercedes nunha sua copla, ai agora que estou no certo / ai agora que estou ben / ai agora que estou no certo / ai agora o que direi...

Verán, verán... abenzoado sexas!

2007-07-05T23:48:00.000+01:00

Chegou o verán; como diria o poeta, abenzoado sexa! Rematadas as obrigas académicas e laborais máis imediatas, o salmón de arxila dispón-se a abandonar os mares abertos e arriscados para procurar de novo a luz mol dos relanzos de sempre, sempre acolledores. E con esa luz, centos de arelas, de desexos; millentos lugares que visitar, e outras tantas emozóns que sentir con estes primeiros soles que beixan o Noroeste. Onde habito.

Necesito recuperar vellos nérvios. O extremo oeste agarda por min. Ali xaz a miña raiz, esa da que bebo. Faltan-me recantos que visitar, pequenos santuários, a teima da peregrinaxe sempre axitando-se-me no ventre. Há tempo que lle teño botado o ollo aos penedos de Pasarela, de Trava, de Vraño, grotescos e inquedantes non mui lonxe do mar. Un cre recoñecer nalguns deles os trazos inconfundíveis dun Castelao. Tamén toca regresar à Barbanza, agreste e contraditório país, rotundo nome, pulsón de água e granito coa que me familiarizei este curso buceando entre documentos medievais, soñando as suas paisaxes que o pasado ano só cheguei a intuir nunha rapidísima viaxe (o castro de Baroña, a Pedra do Mouro de Axeitos, a fervenza de Cadarnoxo, os altísimos páramos sobre a ria da Arousa...). Pouco depois desa excursón desatou-se o inferno e Galiza inteira ardeu no desespero. Agardemos que este ano non se repita. Luitemos para que asi sexa.

E como os camiños van e veñen e entrelazan-se e acaban sendo caprichosos labirintos sen un dar-se de conta, mui seguramente terei de choutar dun lado ao outro do país para render visita ao país de Mailoc, aos confins da terra britoniense e cunqueirana. Quen mo ia dizer? Ali agardarán por min, se Deus ben quixer, dous ollos de turva fundos e turbadores cal lagoas invernizas.

Porque, como ben saben os paisanos de noso, nas lagoas agochan-se as vellas cidades de cristal. Esas que todos degoramos...

Apoloxia dos retornos

2007-07-03T13:22:00.000+01:00

Após muito tempo (demasiado, demasiado) isolado dos vellos e gorentosos vícios, servidor reemerxe por enésima vez das profundidades do fastio e do estrés finicurricular (desculpen polo exaxerado do neoloxismo) e dispón-se a recuperar hábitos tan fermosos como este de deixar constáncia de inquedanzas, obsesóns e rarezas várias.

Graciñas pola vosa paciéncia! Retomemos de novo pois o curso do salmón, o tacto da arxila, o lume no cérebro...

Relanzo toponímico (con perdón)

2007-04-23T15:24:00.000+01:00

Como saben os meus achegados, ultimamente ando enzoufado na elaborazón da miña tesina. Pretende ser esta un índice de toda a toponímia contida na documentazón do tombo de Toxos Outos. Nesta colectánea de textos notariais dos ss. XII, XIII e XIV aparecen nomes xeográficos de todo o arco atlántico galego, pois o mosteiro de San Xusto de Toxos Outos estendia os seus domínios desde a ria de Muros até os confins da terra de Nemancos, e contava ainda con enclaves n'O Salnés, Riba d'Ávia, o Norte de Portugal e a leonesa comarca de Los Oteros. Contodo, desta imensa masa toponímica con que tiven de traballar ao longo do último ano, há alguns nomes que, por motivos diversos, chamaron a miña atenzón. Un deles é Ons, nome dunha freguesia do concello de Brión e que designa a máis unha das illas máis coñecidas do noso litoral. Porén, creo que a orixe etimolóxica do topónimo é distinta en cada un deses casos, se aceitarmos, como xa se ten escrito, que o nome da illa de Ons procede do AUNIOS mencionado no Itinerário de Antonino. A denominazón da parróquia brionesa nos documentos do tombo oscila entre Aoes, Ooes e Oois, variantes estas que parecen conduzir para un mui provável étimo *ANONES. Esta formazón, segundo cremos, é o resultado de lle aplicar à base prelatina *an- ('pántano, trollo') o sufixo xa latino -ONES, que neste caso non ten valor aumentativo, senón (cremos) xentílico, ou sexa, de expresón de procedéncia. Eses *ANONES serian, en definitiva, 'os que habitan na beira do pántano' ou algo similar. Há máis casos análogos ao que veño de explicar: *MALONES, por exemplo, significaria 'habitantes do promontório rochoso' (raiz tamén prerromana *mal-, *mar-), e deu lugar ao topónimo lugués Mos, en Castro de Rei.

Espero que se me perdoe esta estraña irrupzón das miñas paranóias toponímicas en pleno blogue. Afinal vai ser certo que a lingüística (e a onomástica, máis en concreto) non se entende ben coa arxila, o salmón e o outeiro sagrado...
Xuro, en todo o caso, que non se volverá repetir.

Lumes de Beltaine

2007-04-23T15:06:00.000+01:00

Mália os desaxustes do noso calendário actual con respeito ao empregado nos primeiros séculos de cristianismo, podemos dizer que o vindeiro 1 de Maio, terza feira se non me engano, celebraremos a vella festa do Beltaine, abridora do antigo mes céltico de Salle. Unha comemorazón vinculada, sen dúvida, à selvaxe irrupzón do sol e a primavera onde antes imperava o lobo e a xiada.

Beltaine é precisamente iso, o lume do deus Bel (Belenos no panteón galo). Significa unha festa da claridade renascida, simbolizada e somatizada no círio pascual do Sábado de Glória e, somente uns meses depois, nas mil e unha cacharelas do San Xoán. O lume, como ben intuía Otero Pedrayo, conecta coa Terra e abre-nos os camiños que a penetran: é a memória. Eu a ollar pró lume / e o lume a ollarme, dixo Novoneyra, aloumiñando quizá o transo ao carón da lareira vella. Mais, ao mesmo tempo, e como emisário da luz, o lume desata as forzas enrabechadas da vida e governa o crescimento case temerário do que durante muito tempo (toda unha invernia!) ficou adormecido. Há, portanto, algo de sexual e de erótico nesta festa da primavera.
Acontecimentos míticos de inegável releváncia acaeceron en pleno Beltaine. Foi este o dia escollido polos Tuatha De Dannan para pór pé nas praias do Éire, queimando as suas naos, asentando-ne na nova terra. E tamén en Beltaine acendeu san Padraic o lume pascual no curuto de Tara, desafiando asi os vellos lumes druídicos. Chaira, círculo e lume confluen nesta épica arcaica da labarada.
Todo isto pervive dun xeito ou doutro na Galiza. Coa claridade de Maio recuperamos muitos retrincos da nosa forza criadora. As festas dos Maios, co seu Rei e a sua Raiña. As coplas desafiantes, látego e escarño necesário, feridoras. A festa do Lumepán e a benzón dos campos e das leiras fachuzo en man. Todo supón, dalgun xeito, un anticipo do San Xoán , que é a culminazón, fascínio do dia inacabável, água clara sob o luar. Mais disto e muito máis haverá que ir falando en dias vindeiros...

O meu amor (e 3)

2007-03-19T21:27:00.000Z

Fozando entre os papéis vellos (grazas a Deus, ainda non balorecidos de todo) que armazenei co paso dos anos nos caixóns e andéis do meu dormitório, puden reencontrar un artigo de Jean Markale ao que teño especial aprezo. Trata-se de "A poesia dos celtas", unha das achegas que conforman a sua miscelánea Os celtas, obra de leitura obrigada para xentes apaixonadas coa cultura tradicional destas vellas Europas atlánticas.
Ao longo de escasamente dez páxinas, Markale debulla e ilustra algunhas das características máis salientáveis do xeito poético celta (irlandés e gaélico, máis ben, pois a presenza do xénio galés neste artigo brilla pola sua auséncia). Aí está todo: a desmesura, a contradizón, a hipérbole, a representazón da simultaneidade e complexidade do mundo, a esmerada atenzón à imaxe... En definitiva, a maneira en que os vellos bardos irlandeses souberon dar-lle aos seus versos a vida marabillosa e surreal que presentian ao seu redor e latexava no seu maxin. A vida de Cu Chulainn, de Finn, de Bran, de Myrddin, de Taliesin... Como non, o amor formava parte desa vida. E parte mui substancial. O amor, ou é absoluto ou non é. Asi o explica Markale:

O amor visto polos fili non é unha doce ensoñazón nen un acto sexual. A concepzón gaélica do amor (concepzón céltica, ousaria dizer, ainda sen encontrarmos nengun exemplo deste tipo entre os galeses) aproxima-se bastante da dos tebanos, coas suas prolongazóns cara ao infinito. Unha fatalidade irremediável pesa sobre a parella; o amor é unha fervenza desbordada, non coñece freos, é feroz e absoluto. Existe aí un erotismo latente que só pode expresar-se co sangue, pois todo é tráxico, todo conduz a unha morte violenta. O instinto de "morte e sexualidade" encontra-se ilustrado na poesia gaélica muito antes de Freud e a sua escola. E o carácter de fatalidade está ainda máis acentuado por eses encontros efémeros de seres que non poden amar-se plena e livremente por mor das circunstáncias, mais que nas suas diferentes migrazóns se procuran desesperadamente. Trata-se, xa que logo, de "eternos retornos" [...]

Eu, Deirdre, a obscura e desgarrada

2007-03-19T15:05:00.000Z

Os primeiros representantes do Irish Literary Revival fixaron-se sobretodo en certas lendas da vella tradizón gaélica, aquelas especialmente entroncadas (ou entroncáveis) co espírito tráxico e romántico que as suas obras posuian naquel contexto histórico e literário de finais de século. Unha delas, quizá a principal, é a de Deirdre e Noisi, amantes perseguidos polo rei Conchobar de Ulster (o tio, e talvez pai, de Cu Chulainn, herói irlandés por antonomásia). Como no relato de Diarmaid e Grainné, tamén neste caso Noisi perde a vida traxicamente xunto con todos os fillos de Uisnech, e Deirdre é obrigada a volver ao lado do vello señor dos ulates, a cuxo leito estava destinada desde pequena. Esta história serviu-lle a Synge para compor a sua peza teatral Deirdre of the Sorrows, unha das máis relevantes e exitosas da época. Ora, como acontece en tantas outras ocasóns (Mc Pherson, por dar unicamente un exemplo), servidor prefere con muito as palavras vellas e a forza das sensazóns que as percorren antes que a reelaborazón contemporánea de que foron obxecto. No relato orixinal de Deirdre e Noisi (cuxo final admite distintas versóns nas que non imos entrar) acadan-se alturas poéticas ainda non igualadas, con imaxes contorsionadas e metáforas realmente visionárias e audaces.
Unha cativiña amostra pode ser este fragmento do lamento que entoa Deirdre unha vez sabida a morte do seu amante. As palavras caen no baleiro como golpes descarnados e dolorosos. É, certamente, un berro incontível que o enchoupa todo de radical amargura...

Querido ollos azuis amado das mulleres,
terrível para os inimigos,
trás a travesia do bosque, noble reunión,
amada clara voz na umbria do bosque.
Xa non durmo.
As miñas unllas xa non son de púrpura.
A ledícia xa non rolda os meus desvelos
desde que xa non vén o fillo de Uisnech.
Non durmo
a metade da noite no meu leito.
O meu espírito vaga polos mundos,
nen como nen rio...

San Patrício de Compostela

2007-03-19T13:07:00.000Z

O pasado sábado, como saberán ben todos os filoirlandeses e celtistas en xeral, foi dia de San Patrício (San Padraig), festividade nacional do Éire, mais tamén celebrazón estendida e case que asumida como própria por todos os países célticos. Na nosa terra non podemos ser alleos a esta realidade, sobretodo se temos en conta que, como ben afirma José de Cora no seu Calendario de Galicia, "a história de San Patrício pode construir-se desde a Galiza con retallos dos nosos santos e poetas".

Parece incrível, mais é certo. Muitos dos episódios míticos que protagoniza o padroeiro dos irlandeses na sua predicazón pola Illa Esmeralda reproducen-se con prodixiosa exactitude nestoutra banda do mar, algo que facilmente surpreenderia a quen non estexa familiarizado cos substratos culturais e ideolóxicos dos povos galego e irlandés. Deste xeito, a figura de San Padraig é homologável en muitas ocasóns à de Santiago, pois ambos foron utilizados nos seus respectivos países para a cristianizazón duns determinados costumes e dos lugares e paisaxes às que estes estavan asociados desde a noite dos tempos. Se Santiago (ou Prisciliano, ou Elvis Presley se quixerdes, que máis terá?) descansa sob a Catedral de Santiago de Compostela, outro tanto acontece con San Padraig, cuxos restos repousan na C atedral de Downpatrick (Ulster). A predicazón de Santiago nas terras galaicas (polo demais mui pouca exitosa) está estreitamente ligada ao Pico Sagro (Boqueixón), un enclave riquísimo en pervivéncias pagás e polo que vaga o recordo da ubícua raiña Lupa, gardadora de riquezas e dona dos touros bravos. A montaña sagrada de Cruagh Patrick (Donegal) é a versón irlandesa deste promontório galego, ao que lle imita mesmo na sua forma. É aí, en Cruagh Patrick, onde se encontra a cama de San Padraig, equiparável ao leito de pedra do Santiaguiño do Monte (Padrón), no que seica se deitou o Apóstolo, igual que o fixeron outros muitísimos santos galegos e irlandeses en penedos similares (lembrai a cama do San Xulián, no monte Aloia). Se no Purgatório de San Padraig, na cova de Station Island (que deu título a un dos poemários máis vibrantes de Seamus Heaney), pode o peregrino superar en vida as penas todas do Purgatório, deixando asi un traballo feito para o momento do transo, outro tanto acontecia na cova de Santiaguiño do Monte, e, segundo conta Alonso Romero, tamén na fisterrá ermida de San Guillerme, non lonxe do sartego de Orcavella...

Mais os lugares máxicos non son nada sen as palavras que os fan sagrados e, à sua maneira, imutáveis. E tamén para Santiago e San Padraig foron ditas muitas vezes as mesmas palavras e soñadas as mesmas lendas. San Padraig desterrou as serpes do Éire, e outro tanto fixo Santiago na Galiza. Porén, neste ponto a mitoloxia galega apresenta maior dispersón, pois na Costa da Morte esa expulsón dos ofídios atribui-se-lle ao San Adrán, avatar cristián dun vello deus da morte e o tránsito (San Adrián é barqueiro / que leva o remo na man..., di a copla popular). Foi el quen os fechou a todos baixo a sonada Pedra da Serpe de Gondomil (Ponte Ceso), unha cruz de pedra gra fermosamente traballada polos canteiros bergantiñáns e en cuxa base pode observar-se a efíxie dunha serpe alada. Sincretismo de cultos? Mui probabelmente. O caso é que unha das cobras fuxiu do marteiro, e o santo perseguiu-na até dar-lle alcance e esmagá-la co seu própio pé. Ainda hoxe, no monte Beo (Malpica), pode contemplar-se a serpe petrificada, coa pegada de San Adrán afundida no seu lombo.

Como veis, a San Padraig somente lle faltou ver-se involucrado no asulagamento dalgunha cidade maldita (como o estivo Santiago nos afundimentos de Duio e Corrubedo) para podermos venerá-lo como un santo galego máis. De aí a celebrar o vindeiro San Padraig cunha boa botella de Albariño na mesa só há un paso...

Berceuse de Grainné pour Diarmait

2007-03-19T12:59:00.000Z

E a poderosa Grainné aferrollou coas suas palavras ao belo Diarmaid O'Duibhné, guerreiro predilecto de Finn Mac Cumal, e arrastou-no con ela polos camiños adiante, foxindo da amargura e da espiña e do frio leito de el-rei, que mal haxa.
Nas chairas do oeste habita o inverno. Há xeo no peteiro dos corvos. A neve cobre como unha mai calada os esqueletes das casas derradeiras. Saben os amantes que Finn levará o dedo polgar à boca e, travando-o até a medula, coñecerá o seu paradoiro exacto e lanzará-se furioso à sua perseguizón. Mais, contodo, Grainné fai descender a Diarmaid do seu cavalo e acolle-o no colo mentres a noite e a tempestade van entrando nos seus corpos. Ela, entón, deposita nos ouvidos do seu amado xabaril dos combates esta cantiga de berce. Unha respirazón antiga, de vara de xesta e turba adormecida, parece acompañar cada palavra de Grainné, a fermosa e desgrazada, que canta e canta e canta...

Durme un pouco, só un pouco,
e nada temas,
home a quen lle entreguei o meu amor,
Diarmaid, fillo de O'Duibhné.
Durme aqui profunda, profundamente,
fillo de O'Duibhné, nobre Diarmaid,
eu velarei o teu repouso,
encantador fillo de O'Duibhné...
Permanecerei vixiando-te,
muralla de combate do oeste,
o meu corazón escachará coa dor
se algunha vez me faltares.
Separar-nos seria separar
o neno de sua mai,
desterrar a alma do corpo,
guerreiro do fermoso lago Garman...
O cervo, ao leste, non dorme,
non deixa de bradar
entre os matos dos páxaros negros.
Non quer durmir.
A cerva sen cornos non dorme,
xeme polo seu cativiño,
corre por entre os toxos,
non dorme no seu tobo.
O vivaz pardal non dorme
no curuto das árvores de belas ramas.
O tempo é ruidoso aqui...
Esta noite non dorme a pita do monte
nas landas varridas polo vento.
Na cuiña o seu berro é doce e claro.
Xunto aos regatos non dorme...

Viaxe alén do Éu

2007-03-18T10:12:00.000Z

O pasado sábado, após muito (demasiado) tempo, volvin escuitar un dos meus programas radiofónicos predilectos, Lume na palleira, o único espazo específico de música folque e tradicional con que conta a nosa prezada Radio Galega. Foi camiño de Lugo que puden gozar dese relanzo de águas cl aras que é "O recuncho da palleta", no que nesa ocasión se ocuparon da música e personalidade dunha zona tan conflitiva como fascinante: as terras do Éu-Návia.

Tensionada entre as viziñas pretensóns ástures e a induvidável galeguidade das suas xentes e costumes, esta terra de Entrambas Aguas (que tal é a sua denominazón en muitos textos medievais, o que nos fala dunha singularizazón mui temperá desta comarca dentro do território galaico) contou con gaiteiros de grandísima envergadura ben coñecidos desde Tápia de Casarego a Taramúndi, e máis alá. Un deses músicos é o Firme (de nome Fermin). 85 anos, e unha cabeza luminosa na que bolen ainda as melodias e cadéncias de tempos xa adormecidos (que xamais mortos!). Escuitaron-se no programa algunhas das suas gravazóns. A sua língua movia-se entre os versos dos vellos romances con unha seguridade orgullosa, consciente, case sobrehumana. Lembrar cada sílaba e a posizón de cada sílaba, con unha mémória de pántano, de lagoa, de mina profunda e venerável. Depois, ao ouvi-lo tanxer a gaita, algo rachava e renascia dentro da luz. Como se de súpeto medrasen ao noso redor as paredes da palloza e rostos mui antigos e mui sábios se achegasen a falar-nos.

Sensazóns asi só mas provocan os grandes músicos de outrora: Perfecto Feijoo, Manuel Dopazo, Ricardo Portela... E o Firme, meus amigos, é grande. Mui grande. Un xigante das terras longas e afastadas de Entrambas Aguas.

Meu lugar de água clara

2007-03-06T14:14:00.000Z

Aproveitando que o noso amigo de Innisfree resgatou a poderosa figura e xigantesca poesia do meirande bardo irlandés desde W. B. Yeats, que tal foi e será por muitos anos Seamus Heaney (Seosamh O hEanaì seria o seu nome en gaélico), gostaria de compartir cos meus compañeiros de viaxe unha das composizóns máis sinxelas e asemade máis logradas deste autor do Ulster. Trata-se dunha evocazón da sua terra natal, Anahorish, versón anglizada do gaélico anach fìor uiscee (ou algo similar; a miña memória xa non é nen de lonxe o que era), que pode mui ben traduzir-se ao galego como lugar de água clara. O poema resulta muito máis complexo do que puder semellar-nos a simples vista. Somente alguns apuntamentos: a ligazón que estabelece Heaney nas suas grandes obras entre a linguaxe, a construzón poética e o mundo que nela se alberga e se refúxia; a transparéncia da lembranza, a brillante contundéncia desas imaxes que percorren, como caudalosas artérias, o sinxelo corpo do poema; as conexións, en fin, que poden estabelecer-se entre este "Anahorish" e nomes tan altos, sonoros e amados como o de Pai Uxio, Pero Meogo e outros bos mestres de outrora.

My "place of clear water,"
the first hill in the world
where springs washed into
the shiny grass

and darkened cobbles
in the bed of the lane.
Anahorish, soft gradient
of consonant, vowel-meadow,

after-image of lamps
swung through the yards
on winter evenings.
With pails and barrows

those mound-dwellers
go waist-deep in mist
to break the light ice
at wells and dunghills.

Pai Uxio

2007-03-05T18:51:00.000Z

Non saberia explicar-me sen Uxio Novoneyra, Uxio do Courel.
A palavra de Pai Uxio ten a precisón comovedora da sarábia estoupando contra as lousas. Fala Pai Uxio e da fisura dos seus lábios abrollan cousas duras, contundentes, impactos vermellos no cerne da vida. Un ten a sensazón de mover-se entre penedos xigantescos no corazón da névoa. Os lobos, a carqueixa, a porta destrancada, todo está feito de saliva e camiño. Poema inicial e iniciático. Como a serpe na orixe da terra e do tremor. Como a vella sentada no centro exacto da palloza. Talmente.

Eu digo que o primeiro lume, o primeiro ollo e o primeiro provérbio habitavan en Pai Uxio. Falou el como se nada antes fose dito; e desa maneira falou-no todo e nada ficou por dizer.

Lede devagariño a Pai Uxio e veredes materializar-se ante vós, fermosas e diversas, as millentas cousas para as que cada palavra foi feita e amada.

PECHOUSE a noite riba do ucedo
i eu non vin einda a cor da miña amiga.
Agora é cando ún treme e ten medo.

ISTE desacougo! Esta cousa! Esta mao xorda que tira!
Iste querer irse sin saber para onde!

AGORA o meu cor é unha chaga encendida.
Unha mao loba anda escalazándome a ferida.

ESTA door que se oi!
Iste cor meu!
Esta door que me veo ela de seu
Sin saber polo que foi!

FOI coma se caira nunha cova.
Antes era noite i era día
Agora é todo unha negrura loba.

De cavalos e carros malditos

2007-03-01T18:23:00.000Z

Onte tiven ocasión de reler as primeiras (mais densísimas) páxinas d'As Crónicas do Sochantre, ao meu xuízo unha das obras cimeiras xa non só de Álvaro Cunqueiro, senón de toda a história da narrativa galega, quer pola temática, quer polo estilo, quer polas suas virtudes estritamente narratolóxicas e estruturais. Unha verdadeira xema.
Como muitos de vosoutros xa saberedes, nestas impresionantes memórias relata-se a insólita viaxe que o sochantre de Pontivy, monsieur Charles-Anne Guenolè de Crozon, fixo ao longo e ancho da Bretaña toda a bordo dunha carruaxe cuxos pasaxeiros resultan ser uns senlleiros defuntos de triste história e alegre parrafada. A paisaxe bretoa emerxe na obra envolta en metáforas espectaculares só ao alcance de mestres como o de Mondoñedo, o mesmo que imaxinou as chairas, bosques e pradeiras da vella Armórica copiando através da sua ventá o vizoso país mariñao en que nasceu. Curiosamente, Cunqueiro só visitou a Bretaña vários anos depois de escrever esta obra, na compaña do músico Polig Monjarret. Levado polos camiños e vereas polos que lustros atrás fixera rolar a máxica carroza dos defuntos, don Álvaro só atinou a exclamar ao ouvido do seu anfitrión: Que carreteras, monsieur Monjarret, que carreteras! Ou, cando menos, iso é o que se conta.
Mais se algo há nas Crónicas, evidentemente, é bombardeo masivo e inclemente de evocazóns. Milleiros de ligazóns poden estabelecer-se entre cada palavra quentada no maxin de Cunqueiro e as teimas e obsesóns que me perseguen (ou às que eu persigo?) desde há anos. Por hoxe somente falarei dalgunhas. Por exemplo, que outra cousa é a carruaxe en que viaxe o sochantre que o Ankou, o carro dos mortos, guiado polo derradeiro defunto que tivera a parróquia o ano anterior e que pasa polas casas dos moribundos a recoller as suas almas? Tamén dun carro similar falavan os vellos do Morrazo ainda non há muitos anos, e do estrépito con que caian del aqueles penedos enormes que transportava. Lembremos a partir disto os Annaon (literalmente, a xente de Anna, quer-se dizer, de Ainé / Dana, a grande e fermosa deusa, rosto primitivo, sombrio se se quer, de Santa Ainé, patroa dos bretóns con permiso de Saint Yves). Non son os Annaon outra cousa que a versión armoricana da nosa Estadea, noutrora hoste do brillante Lug conduzida ás chairas da batalla.
E que dizer dos cavalos, ou, por mellor contar, os esqueletes de cavalos que tiran da carruaxe e que nos chantan na cabeza a vella funzón psicopompa deste animal na mitoloxia céltica, a sua vinculazón con Rhiannon (= Rigantona, talmente A Grande Raiña), os contos galegos que falan de temerários paseantes nocturnos arrincados deste mundo por cavalos brancos (o branco, sempre o branco, como branca era a cerva de Santa Ninoc'h e todo canto animal vente morte ou, mellor, mudanza, cámbio, transformazón...).
Estou convencido de que todo isto e muitísimo máis bulia no aqueloutrado caletre de don Álvaro Cunqueiro cando fabricou esta riquísima e estraña novela que se esfarela (como non!) por todos e cada un dos seus recantos. Como se fose cousa feble, cousa imperfeita, armazón en equilíbrio precário, mais, ainda asi (ou talvez precisamente por iso), tremendamente suxestiva e cativadora.

O meu amor (2)

2007-01-17T15:32:00.000Z

Oferezo-vos hoxe un extracto dun poema de Caitlin Maude (concretamente de Amhran grà Vietnam) que Alan Stivell incluíu en Brian Boru, sen dúvida un dos seus temas máis emotivos e logrados:

They said that we were shameless celebrating our love
with devastation all around us
We are like the weather, specially the sun
and we choose a soft place by the river.

A referéncia que procura Stivell (nun álbum eminentemente político e contestatário como era este) non é outro que o da violéncia na Irlanda do Norte. Mais este cántico poderia mui ben emerxer de calquer outra situazón na que o amor, doloroso e irreverente, se erguese por riba dos cascallos fumegantes de cada dia para precipitar-se, como no relato aquel de Mider e Etaine, nos territórios da luz e a liberdade; ali onde geabheadh tu an sonas aer pingin...

O coiro latexante

2007-01-16T15:39:00.000Z

Fala Ronan O'Snodaigh, membro fundador de Kila, un dos grupos máis inovadores da música celta irlandesa dos nosos dias. A sua voz trenza-se cos ecos dementes e irresistíveis do bodhran para devolver-nos o bosque perdido, os ollos verdes, a erva máxica, a asemblea da tribo e o calafrio que nos libera...
É simplesmente incrível que un anaco de coiro poda percutir de tal maneira nos adentros.

De cando Lug Barbudo chegou ao obscuro norte

2007-01-15T19:16:00.000Z

En chegado ao norte, deixados atrás os camiños vellos e as mudas rodeiras, Lug Barbudo sentou nun penedo e, coa vara de freixo nunha man e os ollos perdidos máis alá do derradeiro cómaro do horizonte, falou con língua alta e clara proclamando:

será logo porque és para min unha palavra grande e obsesiva, unha raiz obscura e cálida chantada na boca, unha catedral iluminada en médio dos bosques, un aloumiño inextinguível, unha bidueira, turba, dentes partidos na madrugada

será porque te remexes enfurecida na noite coma un facho acabado de prender, porque pronunciando o meu nome afundes barcos e naos imensas ali onde comeza o estrépito e os beizos se retorcen de tanto sal

será porque derramas calma sobre o pentagrama e ofereces caldeiro e pan e sorriso até que chega o mencer e os corazóns se abren e nos desperta a proximidade das cervas

será porque a tua cicatriz resucita e avivece os corvos da memória e me fai medrar o camiño baixo os meus pés

Lembrou un anaco Lug Barbudo as palavras derradeiras da vella naquela choupana destartalada dos confins de Donegal, ou de Morbihan, ou quizá de Soneira (non saberia dizer), e erguendo-se do penedo apoiou a eterna vara de freixo no camiño e continuou andando baixo o ouro vello do sol-pór.

Pois ainda lle restava por cruzar o mar.

A estrela de County Down

2006-12-23T00:46:00.001Z

Há unha série de canzóns irlandesas (mais non só irlandesas) que descreven un encontro inesperado do herói cunha fermosa dama. A dama emerxe do siléncio, aparece de xeito case máxico de detrás duns carvallos ou no meio dunha chaira ou à beira dun lago. E sorri. Quizá detrás diso latexa un algo de divindade antiga que pula por embeber ollos novos. Coma a señora de fios de ouro dalgunhas cantigas galegas. Mais o tema tamén entronca coa tradizón lírica medieval, pois é un encontro que en muitos aspeitos pode lembrar as nosas pastorelas, herdeiras pola sua vez duns contidos de orixe provenzal que cristalizaron na tradizón oral irlandesa da man dos invasores anglonormandos. A poesia, como vemos, abre-se paso através de países e oceanos como o páxaro aquel de Branwen...
Unha das pezas máis populares que reproduce este tema (e dito sexa de paso, a miña predilecta) é The Star of the County Down. Há un xermolo de obsesón leda nestes versos: esa sweet colleen súbita e redonda invade o pensamento do cuitado mozo que se cruzou con ela; e el proclama que, dun cabo a outro de Irlanda, non há ollos, boca, cabelo nen recendo comparáveis ao de Rosie McCann from the banks of the Bann...
Por certo, canta Van Morrison, borrascoso e altivo como decote...

Near Banbridge town, in the County Down
One morning in July
Down a boreen green came a sweet colleen
And she smiled as she passed me by.
She looked so sweet from her two bare feet
To the sheen of her nut-brown hair
Such a coaxing elf, sure I shook myself
To make sure I was really there.
Chorus
From Bantry Bay up to Derry Quay
And from Galway to Dublin town
No maid I've seen like the sweet colleen
That I met in the County Down.

As she onward sped I shook my head
And I gazed with a feeling rare
And I said, says I, to a passerby
"who's the maid with the nut-brown hair?"
He smiled at me, and with pride says he,
"That's the gem of Ireland's crown.
young Rosie McCann
from the banks of the Bann
She's the star of the County Down."

(Chorus)

I've travelled a bit, but never was hit
Since my roving career began
But fair and square I surrendered there
To the charms of young Rose McCann.
I'd a heart to let and no tenant yet
Did I meet with in shawl or gown
But in she went and I asked no rent
From the star of the County Down.

(Chorus)

At the harvest fair I'll be surely there
And I'll dress in my Sunday clothes
And I'll try sheep's eyes, and deludhering lies
On the heart of the nut-brown rose.
No pipe I'll smoke, no horse I'll yoke
Though with rust my plow turns brown
Till a smiling bride by my own fireside
Sits the star of the County Down.

(Chorus)

O meu amor

2006-12-19T23:25:00.000Z

Eu non sei se, como dixo Markale, foron os celtas os que inventaron o amor como forza absoluta; mais, desde logo, viveron-no como tal. Nos vellos textos, poemas e cantigas, o amor é a maré que arrasa e destroza os alicerces do mundo, mais tamén a enxurrada incesante que o vivifica constantemente. É complexo, mui complexo ese xeito de entender o amor, mais eu sinto-me fundamente identificado con el. Adoro a lenda (as múltiples versóns da lenda) de Diarmaid e Grainné, na que ela, prometida ao vello rei dos Fianna Finn Mc Cumal, lanza sobre Diarmaid, guerreiro predilecto do monarca, un geis, como quen diz, un lazo máxico e invisível que o obriga a segui-la polos montes e os páramos e os cantis do mundo. De aí, por suposto, Tristan / Drustan e Isolda, e a beberaxe de amor na que recoñecemos transfigurado o vello geis dos irlandeses. Tamén Deirdre e Noisi, ou asemade Mider e Etaine, guindan versos incendiários de amores livres e xabaris, de lábio partido e ruta para a fuxida.
Mais poucas palavras poderá haver que resuman de xeito tan contundente ese amor radical do que falamos coma estas que alzan as mulleres de Leilía. É incrível como esas vozes que se disolven lentamente no siléncio acaban inxectando-nos algo tan alto, tan luminoso e estremecedor que xa non sabemos se é a alegria ou tristura, vento ou neve, chaira ou camiño... Non será simplesmente vida?

'Comas' one more time

2006-12-16T22:02:00.000Z

Simplesmente, e nunha palavara, acadan a perfeizón...

Let the Plinn

2006-12-16T20:55:00.000Z

Alan Stivell (Alan Cochevelou de nascimento) é un dos meus mitos. Desde el e desde as suas mans de harpista formou-se o músculo da moderna música celta. Mais Stivell é un explorador sen igual cuxos lábios se adestraron no sal da luita e da protesta. Sabe que Bretaña, a sua e a nosa Bretaña, deverá ser livre porque asi se adiviña no recordo silencioso de Ys, na voz esvaída de Anne-Dahud e na esperanza das últimas cidades de cristal.
E o bretón, o brezonegh, estoupará no mundo igual que o fai este plin rebelde e metálico que se me revolveu nos miolos como un salmón de bronce ao longo dos últimos meses...

Pa sellet sa melezour gant ho sigaretenn
Sonj 'rit oc'h ba holywood 'c'hoari 'barzh ur western ?

Pa lakaet tan ba' ar butun, tan tan lakaat tamm tan,
A aes eo merc'heta, keta ? un hen 'deus ar c'hentan ?

Ha gwir 'vo brav ar plac'hig, speredek ha sexy,
An hen' ho po kavet ho kemero 'vit cowboy ?

Ken dall ha sod 'el ar saout n'hen ho kemero'vit maout
Sur eo gwelloc'h kemur 'noc'h 'el ar supef den oc'h !

Efer 'm eus chom en aer yac'h fri digor ha dinec'h
C'hoant'm eus chom dindan'n amzer foetet gant 'n avel vras

Baile Atha Cliath, 1967

2006-12-15T09:57:00.000Z

Mergullando-se a pulmón livre, un resgata de cando en vez pequenos ecos en branco e negro que nos devolven a alegria.

Dublin / Baile Atha Cliath, 1967. Aqui vedes a Tomás Mac Eoin, anicado ao carón dunha cheminé acesa, rodeado de xente que escuita e admira. Canta Tomás Mac Eoin, e é estrañamente fermoso ver cómo todo el se axita e se contorsiona; talmente unha cana levada polo vento. Non é surprendente en absoluto, sabendo como sabemos que Tomás Mac Eoin procede de An Cheathrú Rua, no Gaeltacht de Connemara, ou por dizer, dos derradeiros confins onde ainda se escuita e se fala o vello gaélico de Padraic Pearse. É terra de visionários, de atravesados, coma o Paddy Flynn de Yeats e tantos outros. De por aló era tamén Seamus Ennis, grandioso gaiteiro que nen cria nen deixava de crer nos fairies e similares.
O tema que interpreta Mac Eoin intitula-se An Spailpín Fánach (nome que se lles dava a unha espécie de xornaleiros ambulantes), e é unha das muitas canzóns con billete de ida e volta entre América e Irlanda. Eu coñecin-no nunha versón de Dervish, na sempre brillante voz de Cathy Jordan. Porén, tardei en recoñece-la cando a escuitei neste vídeo, tan distorsionada e dramatizada como emerxe entre as ramallas do sean nós, ese arcaico estilo do canto irlandés que por vezes deriva cara a territórios limítrofes co alalá ou, mesmo, co cante jondo e os lamentos rasgados do Mogreb. Por certo, que ben o viu Carlos Núñez cando fabricou esa marabilla que é Danza da Lua en Santiago, de obrigada audizón para compreender esas estrañas relazóns entre norte e sul.

Dinamita e sábrego

2006-12-14T10:39:00.000Z

Hoxe somente queria compartir convosco duas citazóns que me encontrei lendo as páxinas culturais de La Voz de Galicia e nas que se resumen prodixiosamente duas ideas às que levava tempo dando-lles voltas no meu caletre:

Non deixa de ser un milagre construír unha cidade nunha lagoa, o que seria un bon paradigma para a arte: a criazón de acontecimentos quase-milagrosos entre o derrubamento do real. (Ruiz de Samaniego, en referencia a Venécia)

Eu há algun tempo que cheguei a unha conclusón similar, mais nunca seria quen de expresá-lo e de condensá-lo nunha frase tan ben lograda. Creo que a arte (e sobretodo a poesia, que no fin de contas engloba-o todo) é ou deve ser iso: un mecanismo de demolizón, un xeito de desfazer o mundo e de reconstrui-lo anaco a anaco. E ogallá que o resultado da reconstruzón sexa diametralmente oposto ao que havia antes da demolizón. Seria recomendável.

Eu traballo muito con mitos, que expresan a conexión profunda cos tempos ancestrais. [...] Eu só podo ser moderna se son antiga. Son unha moderna antiga ao tempo. Eu penso que teño polo menos cinco mil anos na miña xénese. A Galicia é un territorio sagrado, das expresións do sobrenatural e todo ten un lado meu, antigo. (Nélida Piñón)

Este parágrafo non deixa lugar a comentários. Eu tamén teño outros tantos séculos ao lombo. E creo que houvo un tempo no que dormin enriba de antas graníticas e cacei xabaris enormes entre os fentos dalgun bosque primixénio. Son os dias gardados no crepitar vagoroso do lume e no ruxir das águas invernais, cando renxe Xaneiro..

La casa gris del mio cantar

2006-12-02T19:44:00.000Z

Sempre há unha casa gris à que retornar. Entre as altas árvores, no médio dun bosque atravesado de xaneiros e xistras que convidan a baixar as pálpebras e deixar-se encher de lume e esplendor, mentres a neve comeza a pousar-se devagariño nas lousas... Esa casa gris na que Novoneyra (sempre Novoneyra) tocava as maos dos mortos, na que cada renxido das vellas madeiras soa a sílaba familiar e antiga, a linguaxe do clan inextinguível.
E entón cantamos, sabedores de que a casa endexamais deve derrubar-se e que cada verso é un golpe que, ben asestado, afirma e fecunda as traves de outrora. Até nós chega o murmúrio de orquestras imposíveis entre os trigos, inflamando a memória, avivando as línguas, acendendo a chaira dos ollos...
E, sen sabermos cómo, xa somos outros; xente mui vella, carqueixa, musgo, uns lábios rabiosos desde os que pingan, unha por unha, as histórias de sempre...

A porta do mundo

2006-12-01T21:59:00.000Z

Un extracto dun vídeo sobre as mil caras do San André de Teixido. Parece ser que o fixeron uns rapazes de Xornalismo, e a verdade gostaria de conseguir o traballo completo, porque, como poderedes comprovar, resulta fermosísimo e evocador.

"... por te ver, meu santiño, tres dias hai que non durmo"

2006-12-01T14:14:00.000Z

Foi mágoa que os homes da Xerazón Nós centralizasen tanto os caracteres espirituais da embrionária nazón galega na cidade de Santiago de Compostela. Evidentemente, Compostela é un símbolo poderosísimo e nitidamente galego a todos os níveis, e eles souberon ve-lo à perfeizón, sobretodo Otero Pedrayo en xóias como Devalar ou Arredor de si. Máis ainda: o carácter sagrado do lugar está testemuñado desde época remotísima, pois ainda hoxe toda a contorna da cidade aparece inzada de lugares e rituais máxicos (o Pico Sagro, sen ir máis lonxe, ese noso Cruagh Patrick particular, morada da raiña Lupa) e son numerosas as lendas que situan neste lugar o cabo do mundo e a porta do Inferno.

Orabén, foi mágoa que os homes da Xerazón Nós non mirasen cara ao San André de Teixido...

O outro dia escuitei-lle ao antropólogo Manuel Mandianes que o verdadeiro patrón dos galegos, o auténtico representante e continuador da relixiosidade indíxena e irredutível, deveria ser o San André. É unha verdade en que acredito firmemente. Para os galegos (non asi para os portugueses, por exemplo) non existe obriga espiritual de peregrinar a Compostela, mais si a temos de ir aos confins da Serra da Capelada a render-lle culto a esa espécie de Manannan, de deus da morte, que non outra cousa é o San André. Muitísimas conotazóns, muitísimos afluentes veñen à cabeza e à língua cando penso en San André e a sua romaxe do 30 de Novembro... Penso nos bretóns e na sua espectacular tromenie a San Ronan de Locronan, tan obrigatória como a dos galegos a San André, ainda que celebrada cada 6 anos e no mes de Xullo (comezos do Lug Nasad). Penso naquelas palavras que dizia Donn, o deus irlandés dos mortos cuxa morada (a Tech Duinn) se encontrava nunha illa alén mar: 'A miña casa virán todos de mortos... Non é case unha cópia de provérbios galegos como Quen non vai de vivo ao San Andrés, vai de morto tres e similares? Penso na Via Láctea ou Cadea de Lug que finda enriba da igrexa de San André, marcando a ruta cara às moradas últimas. Penso, en fin, nesa sempiterna conxunzón de morte e fecundidade nos limites do mundo, na erva de namorar que todos levamos na faltriqueira, nos senandreses de pan pintado e estética grotesca, nos milladoiros, na mazá de imortalidade da que saíu San André, ou na barca de pedra na que, segundo outros, chegou a estas paraxes cando o tempo dos vivos ainda se espreguizava...

Mais penso sobretodo naquela viaxe de hai algo máis de dous anos, rematando Setembro, cando me reencontrei co latexo do extremo e dos devanceiros depois dunha longa peregrinaxe polo deserto... Daquela viaxe ficaron muitísimas fotografias e algun poema. Por hoxe somente me atrevo coas primeiras. Que gostedes!